واژه، کنز به معنای گنج، به مالی گفته می‌شود که انسان ذخیره و دفن می‌نماید[١] از نظر فقهی هر مالی است که زکاتش را نپرداخته‌اند. روایت «کل مال لا تؤدی زکاته فهو کنز» بر این نکته دلالت دارد.[٢] برخی کنز را عبارت از گردآوری و جمع دانسته‌اند[٣] که بازگشت آن از یک جهت به همان معنای پیشین است؛ زیرا در گنج مفهوم جمعیت نهفته است؛ گرچه جمع با پنهان کردن و دفن کردن مساوی نیست. مراد از کنز در حدیث مورد بحث، دارایی و غنای حق تعالی است.[٤]

از این نکته نباید غافل ماند که لغت شناسان معروفی مانند خلیل بن احمد، ابن منظور، جوهری، طریحی و ابن اثیر که غالباً در مقام بررسی واژه مورد بحث به آیات و روایات مربوط اشاره کرده و شواهدی را آورده‌اند، هیچ کدام به مناسبت ذکر واژه کنز به حدیث کنز مخفی اشاره نکرده‌اند! این امر می‌تواند تأیید کنندۀ این فرضیه باشد که در عصر آنان یا این حدیث موجود نبوده و یا حداقل از شهرت کنونی را نداشته است.

البته عدم ذکر این حدیث، به تناسب توضیح برخی از واژگان آن در کتب لغت، گر چه دلیلی بر اثبات جعل و وضع آن نیست، اما دست کم می‌تواند قرینه‌ای بر ادعای یاد شده محسوب گردد.

٢. واژه مخفی

با آن که این واژه، به ظاهر از ریشه خفی، به معنای پنهان و پوشیده گرفته شده است،[٥] خفی به معنای آشکار کردن نیز آمده است. گفته می‌شود: «خفیته ‌ای اظهرته».[٦] از این رو، این واژه می‌تواند از اضداد باشد.

ریشه «خفی» به صورت‌های ثلاثی مجرد و مزید در باب‌های افعال (اخفاء)، تفعیل (خفی)، افتعال (اختفاء) و استفعال (استخفاء) آمده است؛ اما در هیچ کدام از این اشتقاق‌ها و طبق گفته هیچ لغت‌شناسی واژه «مخفی» وجود ندارد. گویا استعمال واژه مخفی خلاف فصاحت عربی است و مورد استعمال عرب نبوده است؛ چنان که در آیات قرآن و احادیث فریقیین نیز موردی یافت نشد

. [٧٦٦] ص٦٤٥.

. [٧٦٧] ص٧٠١.

[١]. ص٣٥.

[٢]. ص٤٢.

[٣]. ص٥٧٩.

[٤]. ص١٢٨.