علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٧٥ - بررسی و نقد سند و متن حدیث «کنز مخفی»
و بحارالانوار علامه مجلسی است و در میان اهل سنت نیز مهمترین آنها جامع الصغیر سیوطی، کنز العمال متقی هندی و مجمع الزوائد هیثمی است.
بررسیها نشان میدهد که به هیچ عنوان، نه متن حدیث و نه جملهای که قریب به مضمون آن باشد، در منابع فوق، بجز کتاب بحارالانوار یافت نمیشود.
تنها علامه مجلسی، حدیث را دو بار ذکر کرده است: بار اول، ضمن توضیح روایتی در جمله
«تم نورک فهدیت» _ که بخشی از دعای قنوت نماز وتراست _ به این حدیث اشاره میکند
و مینویسد:
بیان: تم نورك فهدیت؛ قال الوالد١: أی لما كانت كمالاتك تامة هدیت عبادك كما قال سبحانه: كنت كنزاً مخفیّاً فأحببت أن اعرف فخلقت الخلق لكی اعرف.[١]
در جای دیگر نیز، ضمن شرح دعای صباح امیر المؤمنین٧ و در خلال توضیح واژگان دعای مزبور به این حدیث اشاره میکند:
قولهم: لا یعرف الله إلا به، أو هو سبحانه أعطی العقل و أوجد ما یستدل به العقل علیه، كما روی: كنت كنزاً مخفیّاً فأحببت أن اعرف، فخلقت الخلق لكی اعرف.[٢]
همان طور که مشاهده میشود، علامه مجلسی این حدیث را نه به عنوان احادیث اصلی، بلکه استطراداً به عنوان شاهد ذکر میکند و هیچ گونه سندی هم برای آن نمیآورد. بنا بر این، ذکر حدیث، گویا توسط ایشان، تنها به خاطر شهرت و رواج آن بوده است؛ زیرا در غیر این صورت آن را در زمره احادیث اصلی کتاب میآورد. پس نمیتوان ادعا نمود که صرف آوردن روایت، دلیلی بر صحت و تأیید آن به عنوان حدیث توسط علامه مجلسی باشد.
سایر منابع حدیثی
حدیث یاد شده در سایر کتابهای حدیثی نیز که برخی بر حسب موضوعات و موارد گوناگون تدوین شدهاند، یافت نمیشود؛ کتابهایی چون فقه الرضا٧، تحف العقول، بصائر الدرجات، قرب الاسناد و کتب ادعیه مانند کامل الزیارات. تنها در شرحاصول الکافی مرحوم محمد صالح مازندرانی، در ضمن توضیح خطبه کتاب از آن یاد نموده است، اما مرحوم شعرانی در تعلیقه خود به نقد محتوایی آن پرداخته که در پایان به این نقد اشاره خواهد شد. طرفه آن که در کتاب معروف احادیث قدسی شیخ حر عاملی به نام الجواهر السنیة فی الاحادیث القدسیة نیز اثری از این حدیث یا مشابه آن به چشم نمیخورد.
. [٧٢٨] معراج السعادة، ج١,ص٢٤.
. [٧٢٩] رشحات البحار، ص١٤٣.