علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٥٥ - نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی
جلوه دادن اعتقاداتی چون تناسخ، اشباح و اظلّه، دور و ...روایاتی به نقل از اصحاب نامدار ائمه: چون جابر بن عبد الله انصاری، جابر بن یزید جعفی و ...جعل نموده و منتشر ساختند. بدین سبب برخی احادیث سراسر مجعول غلات را روایات و اقوال خود جابر جعفی پنداشته و او را مختلط یا غالی معرفی کردهاند.[١] شاید علت این که غالیان در میان اصحاب امام باقر٧ بیشتر به جابر جعفی توجه کردهاند، حضور او در کوفه، مرکز و کانون غلو در آن دوران و معاصر بودن با غالیانی چون مغیرة بن سعید، بیان بن سمعان، ابو منصور عِجلی و ...باشد.
در باره غالی دانستن جابر و سوء استفاده غلات از شخصیت و اخبار او، کلام محمد تقی مجلسی، شایان ذکر است:
از تتبع در اخبار جابر جعفی فهمیده میشود که او از اصحاب اسرار صادقین٨ بوده و کراماتی را بیان میکرده که عقول ضعفا تاب درک آن نداشته، بنا بر این، بعضی او را غالی دانسته و دو گروه به دو افترا زدهاند: عامه و غلات.[٢]
خاقانی نیز، بر این نظر است که جابر از اتهام غلو مبراست و این که بعضی او را غالی دانستهاند، به سبب برخی روایات اوست که متضمن مطالب بالاتر از عقول اغلب مردم است.[٣] همچنین محمد هادی معرفت، اشاره دارد که جابر در مورد جایگاه و شأن ائمه اطهار: عقیدهای راسخ و متعالی داشت و همین سبب شد که او را در زمره غلات به شمار آورند.[٤] مؤید این نظر روایتی از امام صادق٧ است که امام٧ ذَریح مُحارِبی را از نقل احادیث جابر برای «سَفِله»[٥] بر حذر داشته است.[٦]و[٧] مامقانی این روایت را نه تنها ذم جابر ندانسته، بلکه آن را مدح او محسوب کرده؛ زیرا وی را عالم به معارف و حقایقی میداند که سفله از درک آن عاجزند.[٨]
شاید مهمترین تضعیف کننده جابر، در میان رجالیان شیعی، نجاشی باشد که او را مختلط خوانده است.[٩] از سیاق کلام نجاشی فهمیده میشود که مراد او از اختلاط، بیشتر فساد عقیده و
[١]. ر.ک: نجاشی، رجال، ص١٢٨.
[٢]. بصائر الدرجات، ص٢٥٨، ٤٧٩ - ٤٨٠؛ رجال الکشی، ص١٩١ - ١٩٢، ٣٧٣؛ الاختصاص، ص٢٠٤؛ شایان ذکر است که در بصائر الدرجات، ص٢٥٨، نام مغیرة بن سعید به مغیرة بن شعبه، تصحیف شده است.
[٣]. Jafri، The Origins and Early Development of Shi'a Islam، pp.٣٠١ – ٣٠٣.
[٤]. W.Rajkowski.
[٥]. نخستین اندیشههای شیعی، ص١٠٧ - ١٠٨.
[٦]. Farhad Daftari (١٩٩٢), The Ismailis, p.٨٨; E.Kohlberg (١٩٩٣), "Muhammad b.‘Alī Zayn al-‘Ābidīn, Abū Dja‘far, called al-Bākir", EI٢, VII، p.٣٩٩.
[٧]. «مفضل بن عمر جعفی و کتاب الصراط منسوب به او»، ص٢٩؛ قس.همو، «نگاهی به کتاب الغنوصیة فی الاسلام»، ص٤٢.
[٨]. ر.ک: تهذیب المقال، ج٥، ص٩٨ - ١٠٠.
[٩]. برای نمونههایی از تعابیر ائمه: در مورد غالیانی چون مغیرة بن سعید، بیان، ابو منصور و ابو الخطاب، ر.ک: رجال الکشی، ص١٩٢، ٢٢٣، ٢٩٥، ٣٠١ - ٣٠٤، ٥٢٨ - ٥٢٩.