اخلاق فاضل - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤١ - درس سوم وظايف عاقل
است كه كار، بسيار سنگين و مشكل است. [١] خلاصه اينكه در ميان اعضاى انسان اين زبان به قدرى نقش دارد كه به نظر من كسى قادر نيست آثار سوء و آثار حسن آن را بشمارد. از اين رو بايد آثارش را نفياً و اثباتاً با ساير اعضا مقايسه و محاسبه كرد.
به خاطر همين سه نكتهاى كه مطرح شد، «حفظ اللسان» از تمام مسائل بالاتر است و حضرت به همين دليل در اين روايت مىفرمايد: عاقل كسى است كه زبانش را حفظ كند.
محافظت از زبان مشكل است، اما ضرورت دارد؛ چراكه همواره به اين مسأله مبتلا است. پس خيلى بايد مراقب باشد كه اين مسائل بسيار حساس است. انسان آنقدر آزاد نيست كه هر جا هر چه بخواهد بگويد [٢] و هر چه بخواهد بشنود! آزادى ما در محدوده اسلام است و نبايد از محدوده آن تجاوز كرد، آزادى خارج از محدوده اسلام، آزادى نيست [٣].
در تحف العقول به روايتى از امام باقر (ع) برخورد كردم كه با حديث مورد بحث ما بسيار متناسب است.
روى عن الإمام أبى جعفر محمد بن على باقرالعلوم (ع):
«إِنَّ هَذَا اللِّسَانَ مِفْتَاحُ كُلِّ خَيْرٍ وَ شَرٍّ فَيَنْبَغِى لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَخْتِمَ عَلَى لِسَانِهِ كَمَا يَخْتِمُ عَلَى ذَهَبِهِ وَ فِضَّتِهِ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ٦ قَالَ رَحِمَ اللَّهُ
[١]. قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (ع): مَنْ عَلِمَ أَنَّ كَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ كَلَامُهُ إِلَّا فِيمَا يَعْنِيهِ، مَنْ كَثُرَ كَلَامُهُ كَثُرَ خَطَاؤُهُ وَ مَنْ كَثُرَ خَطَاؤُهُ قَلَّ حَيَاؤُهُ وَ مَنْ قَلَّ حَيَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ وَ مَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ وَ مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّار. (بحار الأنوار، ج ٦٨، باب ٧٨، ص ٢٧٤) هر كس بداند سخن او از اعمالش به حساب مىآيد در گفتار خود كوتاهى مىكند و از لغويات دست بر مىدارد. فرمود: هر كس پر حرف باشد خطايش زياد خواهد بود. فرمود: هر گاه ادب نداشتى سكوت را مراعات كن.
[٢]. عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (ع) قَالَ: مَا مِنْ شَىْءٍ أَحَقَّ بِطُولِ السِّجْنِ مِنَ اللِّسَانِ. (بحار الأنوار، ج ٦٨، باب ٧٨، ص ٢٧٤) هيچ چيز سزاوارتر از زبان براى زندانى كردن طولانى مدت نيست.
[٣]. قَالَ رسولالله (ص): إِنَّ اللَّهَ عِنْدَ لِسَانِ كُلِّ قَائِلٍ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ امْرُؤٌ وَ لْيَعْلَمْ مَا يَقُول. (إرشاد القلوب، ج ١، ص ١٠٤) خداوند نزد هر گويندهاى حاضر و نزد زبان هر گويندهاى است، پس بايد خدا را مد نظر قرارداده، بداند كه چه بر زبان مىراند.