لازم نيست كه «نفْس» به «روح» تفسير شود كه به‌وسيله روح، خداوند شناخته شود؛ بلكه هر كدام از اين نعمتهاىِ جسمىِ ظاهرى، دليل و راهنماى خوبى براى معرفت خداوند تبارك و تعالى است و انسان زمانى كه اين نعمتها را از دست داد ارزش آنها را درك مى‌كند. [١]

اميرمؤمنان على (ع) در اين روايت مى‌فرمايد: علم همانند بدن انسان است، همان‌گونه كه انسان اعضا و جوارحى دارد و هر كدام از آنها نقشى را ايفا مى‌كند و نيازى از او را بر طرف مى‌كند، علم نيز ملزوماتى دارد كه هر كدام از آنها براى وجود علم ضرورى است.

«فَرأسُهُ التَّوَاضُعُ‌»؛ سر علم تواضع است.

حضرت مى‌فرمايد: ارزش و حقيقت علم به اين است كه همراه با تواضع باشد.

اين نكته بسيار مهمى است؛ چراكه سر نسبت به بقيه اعضا از اهميت بيشترى برخوردار است و ركن بدن محسوب مى‌شود. در حقيقت اگر بدن سر نداشته باشد ديگر چه ارزشى مى‌تواند داشته باشد؟! [٢]

از اين تعبير مشخص مى‌شود كه علم بدون تواضع؛ مانند بدن بى‌سر ارزشى ندارد. كسانى كه بهره‌اى از دانش برده‌اند ولى به جاى تواضع، تكبر مى‌ورزند و چون چند كلمه و اصطلاح ياد گرفته‌اند توهم مى‌كنند كه حسابشان از ديگران جدا شده و بايد از خط ويژه عبور كنند نه از مسير عمومى، بى‌شك تصور اين افراد صحيح‌

[١]. عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِى عليهم السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ عليه وآله السلام: نِعْمَتَانِ مَكْفُورَتَانِ الْأَمْنُ وَ الْعَافِيَه. (الخصال، ج ١، ص ٣٤) ارزش دو نعمت از نظر مردم پوشيده است: امنيت و تندرستى.

عَنْ أَبِى عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: النَّعِيمُ فِى الدُّنْيَا الْأَمْنُ وَ صِحَّهُ الْجِسْمِ وَ تَمَامُ النِّعْمَهِ فِى الْآخِرَهِ دُخُولُ الْجَنَّهِ وَ مَا تَمَّتِ النِّعْمَهُ عَلَى عَبْدٍ قَطُّ لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّه. (معانى الأخبار، باب نوادر المعانى، ص ٣٧٩) نعمت در دنيا امنيّت و سلامت جسم است و تمام نعمت در آخرت ورود به بهشت است و تا بنده‌اى داخل بهشت نشود هرگز نعمتى بر او كامل نمى‌گردد.

[٢]. قَالَ اميرالمومنين (ع): ... وَ لَا خَيْرَ فِى جَسَدٍ لَا رَأسَ لَه (بحار الأنوار، ج ٢، باب ١٦، ص ١١٥) ... و بدنى كه سر نداشته باشد هيچ استفاده اى در آن نخواهد بود. اين تشبيه ائمه معصومين عليهم السلام نسبت به صبر، تقيه و ... مى‌باشد.