چهار روايت در اين زمينه كه سه روايت از آن به «ابن عبّاس» و يكى به «معاذ بن جبل» منتهى مى‌گردد نقل نموده است؛ [١] و مضمون اين چهار حديث با آنچه نقل كرديم يكى است و در اين روايات به نكته تازه‌اى اشاره شده است و آن اين كه:

وقتى راوى از علّت اين جمع مى‌پرسد، وى در پاسخ مى‌گويد: «اراد ان لا يحرج امّته؛ خواسته امّت خود را به زحمت و مشقّت نيفكند».

اين تعليل در روايات شيعه نيز وارد شده است و در رواياتى كه از امام صادق عليه السلام در اين باب نقل شده، اين نكته نيز موجود است. [٢] ٥-/ روايات اين مسأله (جمع ميان دو نماز) منحصر به ابن عبّاس و «معاذ» نيستند، «طبرانى» از «عبداللَّه بن مسعود» نقل مى‌كند كه پيامبر خدا ميان نمازهاى ظهر و عصر و مغرب و عشا را براى اين كه امّت وى به زحمت نيفتند جمع نمود. [٣] عين اين مطلب از عبداللَّه بن عمر نيز نقل شده است؛ وى مى‌گويد: «پيامبر در حالى كه مسافر نبود، ميان دو نماز جمع نمود تا امّت وى در مشقّت نباشند» [٤] اينها قسمتى از احاديثى است كه محدّثان اهل تسنّن در كتاب‌هاى حديث و تفسير خود نقل كرده‌اند و همگى حاكى از اين است كه جدا خواندن نمازها امرى مستحبى است و اگر روزى ديديم كه مراعات اين مستحب به اصل اداى فريضه لطمه مى‌زند، به دستور خود پيامبر مى‌توانيم ترك كنيم-/ يعنى هر دو را با هم به جا آوريم.

امروز در بسيارى از مناطق، وضع زندگى طورى تنظيم شده كه مراعات اين استحباب، موجب مشقّت شده است و چه بسا سبب مى‌شود كه گروهى از انجام اصل نماز سرباز زنند. در اين موقع با الهام گرفتن از راهنمايى خود پيامبر، مى‌توان براى مراعات «اهم» مسأله تفريق را ترك نموده و هم اكنون بسيارى از فقهاى اهل تسنّن همين نظر را دارند، ولى به ملاحظاتى از اظهار نظر خوددارى مى‌كنند. [٥]

[١]. صحيح مسلم، ج ٢، ص ١٥١.

[٢]. وسايل الشّيعه، كتاب صلوة، ابواب وقت، باب ٣٢، حديث‌هاى ٢ و ٣ و ٤ و ٧.

[٣]. شرح موطا زرقانى، ص ٢٦٣.

[٤]. كنز العمّال، ص ٢٤٢.

[٥]. رسالة الاسلام، سال هفتم، شماره ٢٠، ص ١٥٦.