ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٥٧ - تفسير

در بيان و تأييد اين قول، جبائى ميگويد اين قسمت از آيه بدنبال:( فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ) (هنگامى كه از عرفات كوچ كرديد) ذكر شده پس اين يك حركت و كوچ كردن ديگرى است و از اين آيه مى‌فهميم كه هر دو حركت دستجمعى از عرفات بمشعر و از مشعر به منى واجب است.

مراد از كلمه «النّاس» همان ابراهيم است و نظير اين آيه كه از يك شخص تعبير به مردم شده آيه ديگرى است:(الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ‌)[١]() كه مراد از «النّاس» نعيم بن مسعود اشجعى است.

بعضى معتقدند كه مراد از «النَّاس» تنها ابراهيم نيست بلكه او و اسماعيل و پيغمبران بعد از آنها است و اين معنا از امام جعفر صادق ٧ نقل شده است.

سؤال؟

بكسانى كه قول اول را اختيار كرده و ميگويند خطاب به قريش است اين سؤال متوجه ميشود كه كلمه «ثُمَّ» در آيه براى بيان ترتيب و تأخير است در حالى كه اين حركت و رفتن بعرفات قبل از(فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ) (وقتى از عرفات كوچ كرديد) مى‌باشد.

پاسخ اصحاب ما در جواب گفته‌اند كه در اين آيات تقديم و تأخير و يا تقدير آن است و آيه چنين ميشود: «ليس عليكم جناح ان تبتغوا فضلا من ربكم ثم افيضوا من حيث افاض الناس»، فاذا افضتم من عرفات فاذكروا ...» سعيد بن جبير و زهرى ميگويند مقصود از «النّاس» آدم است و كلبى معتقد است كه «اهل يمن و ربيعه» مقصود از «النّاس» هستند و بعضى ديگر گفته‌اند كه مقصود از «الناس» علماء، و دانشمندان‌اند كه احكام دين را ميدانند و بديگران نيز ميآموزند.

[١] آيه ١٧٢ از سوره آل عمران