ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١٤٨ - دلائل توحيد

بر خلقت اجسام غير از مبدء قديمى كه جسم و عرض نيست قادر نيست چون اشيايى كه داراى اوصاف اجسام و اعراض است حادث است و هر حادثى احتياج بمُحدث دارد و گرنه تسلسل لازم ميآيد و بطلان آن روشن است.

و از نظام متقن و مستحكم و دقيقى كه در آسمانها و زمين بكار رفته است اين نكته نيز روشن ميگردد كه پديد آورنده آنها عالم و حكيم است.

٢- آمد و رفت منظم شب و روز از لحاظ اينكه داراى نظام مخصوصى است و از هر يك از آنها كه كاسته ميشود بهمان مقدار بطور منظم بر ديگرى افزوده ميشود و هيچگاه در اين نظام اختلال و هرج و مرج راه پيدا نميكند اين موضوع كه با حركت منظم خورشيد و ماه‌[١] ارتباط كامل دارد، دليل بزرگى بر وجود مبدء دانا و توانايى است كه با تدبير و حكمت خود آنها را اداره ميكند و هرگز غفلت و نسيان بر او عارض نميگردد.

٣- كشتى‌هايى كه بمنظور تأمين منافع مردم در روى آبها در جريان است از لحاظ اينكه آب در خلقت خود داراى لطافت و رقّت مخصوصى است كه اگر اينطور نميبود جريان كشتى‌ها بر روى آن ممكن نميشد و از لحاظ اينكه بادها طورى منظم و مسخّر گرديده‌اند كه بر خلاف جهت جريان آب هم ميوزند، دلالت كامل بر وجود پروردگار نعمت بخش و مهربانى كه براى تأمين منافع بشر اين تدبيرها را بكار برده و اين خواص را براى آب و باد و موادّى كه كشتى‌ها را از آنها ميسازند قرار داده است، دارد و بر اين نكته نيز ضمناً دلالت دارد كه آن پروردگار از جنس بشر و از قبيل اجسام نيست زيرا اجسام هرگز نميتواند اين تدبيرها را بكار برده، اين خواصّ را ايجاد كنند.

٤- امّا اصل وجود آب در روى زمين و از لحاظ اينكه آن، از آسمان قطره‌

[١] حركت ماه در اين موضوع دخالت ندارد بلكه همانطور كه امروز ثابت شده است« حركت وضعى و انتقالى زمين» كه طبق نظام معينى صورت ميگيرد علت تفاوت منظم شب و روز و پيدايش فصول سال است.