اين‌كه مى‌فرمايند: با ياد مرگ دل را رام كن، در ادامه مى‌فرمايند: وَاَسْكِنْهُ بِالْخَشْيِةِ؛ و با خشيت الهى دل را آرام ساز! وقتى انسان مى‌تواند كاملا از نفس استفاده كند كه مثل اسب راهوار شود؛ چرا كه شايد حتى اسب رام هم به هنگام حركت آرام قدم نگذارد و صاحبش را خسته كند؛ اگر چه چموش نيست و صاحبش را به زمين نمى‌زند، امّا حركتش راهوار نيست و سوار را خسته مى‌كند. لذا بايد او را افزون بر رام‌بودن، آرام ساخت. حال اگر مى‌خواهيد از اين نفس، سوارى بكشيد و درصدد هستيد كه از آن استفاده كنيد، اوّل با ياد مرگ، رامش كنيد و افسارش را به دست بياوريد، و آن گاه با خشيت الهى آن را آرام سازيد تا آسوده‌خاطر باشيد. توجه به اين مطلب لازم است كه هرقدر خشيت الهى در دل قوى‌تر باشد، مركب قلب رهوارتر خواهد بود و از آن بهتر مى‌توان استفاده كرد.

ذَلِّلْهُ بِذِكْرِ الْمُوتِ؛ با ياد مرگ دل را رام كن! تا بدان‌جا كه بر فنا و نابودى از نفس اقرار بگيرى كه روزى فانى خواهد شد و از بين خواهد رفت؛ وَقَرِّرْهُ بِالْفَناءِ، بعد از اين كه نفس رام شد، آن‌گاه واَسْكِنْهُ بِالْخَشْيَةِ؛ آن را با خشيت الهى آرام كن.

صبر و تصبّر

بعد از برخوردار شدن دل از دو صفت قرار و آرامش آن چه مهمّ به نظر مى‌آيد مراقب بودن حال قلب است كه حضرت(عليه السلام) در ادامه اين پندنامه الهى، ما را اين چنين به مواظبت از قلب وصيّت مى‌فرمايند: وَأَشْعِرْهُ بِالصَّبْرِ؛ لباس صبر بر قلب بپوشان، معناى «أَشْعِرْ» پوشاندن است. لفظ «شعار» در عربى به معناى «لباس زير» است و براى «لباس رو» لفظ «دثار» به كار مى‌رود. و «مدّثر» به كسى گفته مى‌شود كه لباسى روى ديگر لباس‌هاى خود مى‌پوشد، مانند پالتو يا عبايى كه روى لباس‌هاى زيرين يا روى سر قرار مى‌گيرد و تمام بدن را مى‌پوشاند. «لباس زير» را از اين جهت «شعار» مى‌گويند كه به تن مى‌چسبد. و مقصود از «اَشْعِرْهُ» در كلام حضرت على(عليه السلام) اين است كه براى قلب شعارى قرار بده؛ يعنى به قلب خود، لباس زير بپوشان كه به آن بچسبد و به آن متصل باشد و قلب را بپوشاند و آن «شعار» و «لباس»، همان «صبر» است كه مستقيماً به خود قلب بايد بچسبد و آن را بپوشاند.

‌