روشى مفيد و بسار ضرورى است، امّا اگر شرايط اين روش فراهم نباشد، نبايد از اين روش بهره جست؛ بلكه بهتر و ضرورى است كه در صورت فقدان شرايط به همان روش اوّل اكتفا كنيم و در اثبات عقايد تفصيلى و جزئى به صرف اين‌كه گفته خداوند متعال و پيامبر و اولياى دين، اين است، بسنده نماييم و در احكام عملى و مسايل جزئى و ريز نيز پيرو متخصص باشيم و اگر سؤال كردند: دليل شما بر اين كار چيست؟ بگوييم: دليل آن را نمى‌دانيم و چون متخصص چنين گفته است، ما نيز همان‌طور عمل مى‌كنيم؛ مثل ساير مسايل زندگى نظير معالجه بيمارى، سيم‌كشى منزل ،تعمير ساختمان و ماشين و... كه به متخصص مراجعه مى‌كنيم، در احكام عملى دين نيز به مراجع و متخصّصان رجوع كرده و برطبق گفته آنها عمل مى‌كنيم. اگر پزشكى را حاذق شناختيم، ديگر دليل نمى‌خواهيم كه چرا اين آمپول و قرص را تجويز كرده و چرا اين دارو را توصيه مى‌كند بلكه چون او متخصص است و مسؤوليت با او مى‌باشد، هر چه بگويد مطاع مى‌شماريم و به آن عمل مى‌كنيم. از اين‌رو اگر شرايط طى نمودن مسير از روش دوّم را نداريم، بايد از شيوه اوّل بهره بگيريم تا از خطراتى كه در اين مسير، حيات آدمى را تهديد مى‌كند، محفوظ و مصون بمانيم. شخصى كه توان راه رفتن ندارد نبايد از خطراتى كه در طىّ مسير، او را تهديد و در معرض گمراهى و ضلالت قرار مى‌دهند، غافل باشد؛ به ويژه آن زمانى كه با شبهه‌اى مواجه مى‌شود كه نه آن را مى‌داند و نه مى‌تواند آن را بفهمد. به هر حال خطرهاى مختلف اعتقادى و اخلاقى، ممكن است در مسير زندگى علمى و عملى انسان پيش بيايد و آرام و قرار از وى سلب نمايد. اما اگر همت بلند و نيّت خالص و وقت كافى و استعداد لازم را داشته باشد و انگيزه‌اى الهى محرّك او گردد، اشكال ندارد كه در مسير و طريق دوّم قدم بگذارد و در مقام تفصيل بر آيد و همه مسايل را از راه دلايل تفصيلى، اثبات و شبهات آنها را بررسى نمايد و پاسخ دهد.

اين، همان چيزى است كه اميرالمؤمنين(عليه السلام) آن را خيلى دوست دارند و مى‌فرمايند: «دوست دارم از مجموعه وصيّت من به آن عمل كنى» يعنى همان تقوا در علم و عمل و اكتفا نمودن به تكاليف واجب. ملاحظه مى‌فرماييد كه اين مسأله در دنياى امروز ما چقدر اهميت دارد. اگر انسان به اين مسأله عمل كند، از بسيارى از انحرافات مصون مى‌ماند. كسانى كه دچار

‌