شخصى در حد ايده‌آل به رشد و كمال انسانى راه پيدا نكرده است. همان گونه كه عكس اين گونه رفتار نيز مانع رشد آدمى‌است؛ يعنى كسى كه هميشه در كارهاى عملى سبقت مى‌گيرد و به مردم خدمت مى‌كند ولى هيچ وقت براى آنها و يا براى خودش دعا نمى‌كند، دچار نقص روحى و كمبود رشد معنوى است. همه دستورات شرع مقدس را بايد به صورت يك مجموعه هماهنگ در نظر گرفت و هر چيزى را به جاى خودش استفاده كرد و به كار گرفت. بنابراين وقتى سفارش مى‌فرمايند كه از دعا استفاده كنيد و هر وقت كه خواستيد، خزاين رحمت خدا را با كليد دعا به روى خود بگشاييد، هرگز به اين معنا نيست كه فقط دعا كنيد و ديگر قرآن نخوانيد و كارهاى مستحبى ديگر را رها سازيد و به مطالعه و تحقيق و انفاق و صله رحم و كمك به مستمندان و رسيدگى به ناتوان‌ها و... نپردازيد و حتى اعمال و تكاليف واجب را هم به فراموشى بسپاريد، بلكه هر چيزى جاى خودش نيكو است. دعا نبايد مانع از تكاليف الهى و يا حتى اعمال مستحبى مثل خواندن قرآن و مانند آن شود. برنامه‌هاى عبادى انسان بايد با هم هماهنگ باشند و بهره و حظّ روح انسان از همه اينها به ميزان متناسب تأمين شود. در يك كلام نبايد فراموش كنيم كه در همه چيز رعايت اعتدال لازم است و در اين خصوص وقتى اعتدال حاصل مى‌شود كه مجموعه دستورات دينى را هماهنگ با هم و به صورت مجموعه‌اى كامل در نظر بگيريم و به همان ميزان و اندازه‌اى كه از هر كدام از عبادت‌ها و دستورها تعيين شده است، اكتفا نماييم و هرگز دل به تفريط خوش نداريم و سرآسيمه به افراط نيز مبتلا نشويم.

مسؤوليت به قدر توان

آن‌گاه كه مى‌گوييم: بايد از تمام عبادات و دستورات دينى جهت تكامل بهره گرفت، اين ابهام اذهان را مشغول مى‌سازد كه هر فرد به چه ميزان بايد به عبادات و دستورات، عمل نمايد؟ آيا مقدار آن در شرع، معين شده است؟ و آيا سهم همگان يكسان است؟ از اين‌رو در اين جا به اين نكته ظريف مى‌پردازيم كه هر كسى در هر طبقه و قشر و در هر سنى تكاليفش معين است. ولى مقصود اين نيست كه همه به يك اندازه معيّن به اين دستورات بپردازيم؛ مثلا همگان به

‌