مى‌كند. البته در بعضى از اعمال و برخى موارد همانند مسايل اجتماعى بايد تنبيه و تعزير نمود تا عملى انجام و يا ترك گردد، اما اين مسأله به اعمال فردى ربطى ندارد بلكه به خاطر تأمين مصالح اجتماعى است، به هرحال رشد انسان در گرو كارهايى است كه با اختيار و اراده خود انجام مى‌دهد. اگر خداى متعال، اين همه وسايل و وسايط قرار داده كه مثلا براى يك لقمه نان اين همه تلاش كنيم از اين روست كه در اين مسير با هزارها آزمايش روبرو شده و از اين رهگذر زمينه تكامل ما فراهم شود. در مسير اين آزمايش چندين گونه تكليف متوجه انسان است كه اگر اين تكاليف را به گونه‌اى صحيح انجام دهد و از آن آزمون‌ها سربلند بيرون آيد، رشد معنوى مى‌يابد و اگر در اين امتحان مردود شود تا قعر ناكجا آباد گمراهى سقوط مى‌كند. به عنوان نمونه اگر در سير زندگى و فعاليت‌هاى خود راستى و درستى و امانت را رعايت كند، رشد و تكامل مى‌يابد اما اگر تقلّب نمايد، سقوط مى‌كند. با عنايت به همين نكته است كه انسان دايماً در معرض تكاليف قرار مى‌گيرد و به تبع آن، زمينه رشد انسانى او فراهم مى‌شود. خداوند سبحان همان‌طور كه به بعضى از انبيا علم لدنّى عطا فرموده و برخى از موجودات هستى را بى‌اختيار پاك و منزّه از گناه آفريده است كه مى‌توانست در مورد ما نيز چنين كند، اما در اين صورت ديگر تكاملى براى ما رقم نمى‌خورد.

جالب اين جاست كه آدمى با وجود اين كه مى‌داند اين وسايلى كه خداى متعال مقرر فرموده از روى حكمت است، ولى وقتى نيازمند مى‌شود، دوست دارد فوراً و بدون زحمت آن نياز برطرف و مراد دل وى حاصل شود. از اين‌روست كه اگر دعا كرد و مستجاب نشد، گله‌مند مى‌شود كه چرا خداى متعال دعاى مرا مستجاب نكرد!؟ غافل از اين كه در اين مسير صدها حكمت نهفته است و تا اين رنج‌ها و زحمت‌ها و پيچ و خم‌ها در كار نباشد، انسان نمى‌تواند رشد لازم را تحصيل نمايد. پس نبايد توقع داشته باشيم كه بدون درنگ و يا فقط با دعا تمام مشكلات و نيازها حل شود. بايد به عمل و تلاش ادامه دهيم و در كنار فعاليت طبيعى و فيزيكى، در ذهن خود اين نكته را مد نظر داشته باشيم كه اگر مصلحت باشد اين دعا به مقام اجابت مى‌رسد و گرنه هر آن چه خدا مصلحت بداند، عطا مى‌نمايد و اگر مطلوب دعا كننده به صلاح وى نباشد، در عوض آن، چيز بهترى را عنايت مى‌فرمايد. البته شخص مؤمن هرگاه كه دعا مى‌كند، اين قيود و شروط را هم ضمناً در دل و يا بر زبان خود دارد؛ يعنى اگر دعا مى‌كند به

‌