در پايان، اين نكته قابل عنايت و بررسى است كه چه ارتباطى بين حالات قلب و بين ديدن و شنيدن آثار گذشتگان وجود دارد كه حضرت(عليه السلام) در پى اصلاح قلب، ما را به ديدن و مطالعه آثار گذشتگان سفارش مى‌فرمايد. به يقين در نظر حضرت(عليه السلام)بين اين مطالب، ارتباطى وجود دارد و ما به اندازه فهم ناقص خود و تصوّرى كه از ارتباط اين مباحث داريم، مطالبى را عرضه مى‌داريم و در همان حال اقرار و اعتراف مى‌كنيم كه عمق اين مطالب و مباحث خيلى فراتر از فهم ما است.

همان‌گونه كه گذشت حضرت مى‌فرمايند: در روزگار و احوال گذشتگان مطالعه كنيد كه سرانجام آنها به كجا انجاميد؟ شايد نتيجه اين سخن و پند ثمين اين است كه به همان گفته حضرت پى ببريم كه فرمودند: وَلاَتَبِعْ اخِرَتَكَ بِدُنْيَاكَ فَأَصْلِحْ مَثْواك؛ حال كه توجه كرديد و فهميديد كه سرانجام گذشتگان، مرگ و رفتن است و دانستيد كه اين زندگى در واقع يك گذرگاه و ممرّ و جاده‌اى براى رسيدن به آخرت است، پس مبادا تمام همّت خود را مصروف راه ساخته و از مقصد غافل شويد بلكه بايد توجه خود را به مقصد معطوف داريد؛ فَأَصْلِحْ مَثْواك و جايگاه و اقامتگاه خود را اصلاح كنيد. شما در اين عالم در حال سفريد و اين‌جا «مثوا» و منزلگاه نيست. منزلگاه، آخرت است. پس به فكر اصلاح منزل و مأوا و مقصد نهايى خود باشيد. لاتَبِعْ اخِرَتَكَ بِدُنْياك و اين زندگى گذراى زودگذر دنيا را به زندگى ابدى و جاودان آخرت معامله نكنيد. با توجه به مطالب فوق، شايد ارتباط اين بخش با سخنان سابق اين باشد كه وقتى حضرت على(عليه السلام) سفارش مى‌فرمايند: «قلب خود را اصلاح كنيد»، اين مشكل مطرح مى‌شود كه اختيار قلب به طور مستقيم در دست آدمى نيست تا هرگونه كه دلش مى‌خواهد، همان‌گونه آن را بسازد. پس قلب را چگونه اصلاح كنيم؟ اين‌جاست كه گويا جواب داده مى‌شود كه قلب را بايد از راه چشم و گوش اصلاح نمود. چون در واقع آنچه در قلب اثر مى‌گذارد همين ديدنى‌ها و شنيدنى‌ها است. از اين‌روى اگر به ديدنيها و شنيدنيهاى خود جهت صحيح بدهيم تا قلب چيزهاى مفيد را ببينيد و بشنود، اصلاح خواهد شد؛ مثلا اگر چيزى را ببيند و بشنود كه براى او عبرت‌انگيز است، اين امر خود موجب اصلاح قلب مى‌شود. پس به

‌