كوچك آنها را مى‌بخشد. حتى اگر توبه هم نكرده باشد، اجتناب از گناه راهى براى آمرزش آنهاست. همان‌گونه كه توبه نيز راهى بر آمرزش گناه است كه در همين قسمت از فرمايش اميرالمؤمنين(عليه السلام) خواهد آمد. راه سوم، شفاعت است. اين راه، شامل حال كسانى مى‌شود كه با توبه آمرزيده نشده‌اند يا از بعضى از گناهان توبه نكرده‌اند و يا توبه آنها قبول نشده است، از اين رو مدتى در عالم برزخ معذب خواهند بود، ولى در نهايت به واسطه شفاعت نجات پيدا مى‌كنند. در حقيقت آن چه سبب نجات آنها مى‌گردد همان ايمان آنهاست؛ يعنى علت نجات آنها ايمانشان است والاّ اگر بى‌ايمان باشند و يا نسبت به دستورهاى الهى استخفاف كرده باشند، مخصوصاً نسبت به نماز استخفاف نموده باشند، هرگز مشمول شفاعت نمى‌شوند. امام صادق(عليه السلام) هنگام وفاتشان بستگان خود را جمع كرده و فرمودند: اِنَّ شَفاعَتَنا لا تَنالُ مُسْتَخِفّاً بِالصَّلاة[١]؛ شفاعت ما به كسانى كه نماز را سبك شمارند نمى‌رسد.

همان گونه كه گذشت اين معناى شفاعت شرط دارد. شرط آن اين است كه شخص ايمان آورده باشد و ايمانش را نيز تا هنگام مرگ حفظ نمايد و در آخرت با ايمان وارد صحنه محشر شده باشد و اگر در اثر كثرت گناه ايمانش را از دست بدهد، مشمول شفاعت نخواهد شد. در واقع، شفاعت به آمرزش گناهان كمك مى‌كند. البته عامل اصلى آمرزش همان ايمان فرد است. و از آن جا كه خدا رحيم است، يك عامل تقويت كننده به منظور آمرزش گناهان و عفو از خطاها مقرر فرموده است كه همان شفاعت انبيا و اوليا و بندگان صالح خداوند متعال است؛ يعنى جزء اخير علت تامه آمرزش گناهان و عفو نمودن در آن دنيا، شفاعت است. از همين روست كه نمى‌توان شفاعت را پارتى‌بازى تلقى نمود؛ چرا كه هرگز نمى‌توان كسى را بدون استحقاق شفاعت كرد. اين گونه نيست كه بتوان بدون تحصيل شرايط و مقدمات در دنيا و آخرت، مشمول شفاعت شد، بلكه شرايطى لازم دارد كه بايد تحصيل شود. براى شفاعت در اين دنيا لازم است كه اهل استغفار و توسل باشد: فَاسْتَغْفَرُوا للّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُوُل[٢]. شفاعت در آخرت هم ايمان را لازم دارد و بايد با ايمان از دنيا برود و در اثر كثرت گناه ايمانش از بين نرفته باشد و با ايمان وارد عالم آخرت شود تا بعد از تحمل عذاب در عالم برزخ و تصفيه شدن، از رهگذر شفاعت وارد بهشت و دار رحمت الهى گردد.

[١] بحارالانوار: ج ٨٣، ص ١٩. [٢] نساء/ ٦٤. ‌