پند جاويد - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٠٨ - جايگاه وظايف اجتماعى

آدمى بيشتر و مهم‌تر از تكاليف فردى است. و اينك به شرح و بيان اين بخش از پندنامه آن حكيم الهى مى‌پردازيم.

جايگاه وظايف اجتماعى

قبل از هر سخن، توجّه به اين نكته ضرورى است كه نفع و ضرر ناشى از انجام و يا اهمال تكاليف اجتماعى، از هر تكليف فردى مهم‌تر و تأثير آن بر جامعه و خود فرد بيشتر است. به بيانى ديگر، سود و ضرر اين نوع وظايف هم به خود شخص برمى‌گردد و هم به اجتماع. درست است كه اگر انسان خدمتى براى جامعه انجام دهد جامعه منتفع مى‌شود، ولى نخستين كسى كه از اين اقدام نفع مى‌برد، خود اوست. و آن تأثيرى است كه اين عمل به طور مستقيم بر اين فرد دارد و از طرف ديگر اجر و پاداشى است كه در مقابل انجام اين وظيفه، به او داده مى‌شود و اگر آن وظيفه را ترك كند، اولين متضرّر، او و بيشترين ضرر، متوجه خود اوست كه از تأثير مثبت آن وظيفه محروم مى‌گردد، افزون بر اين‌كه موجبات عقاب خود را فراهم نموده است.

نكته قابل توجّه آن‌كه: گاهى اهميّت يك تكليف اجتماعى به حدّى است كه با چندين تكليف فردى هم، قابل مقايسه نيست و حتّى اگر شخص به صد عبادت و عمل شخصى بپردازد، ولى آن عمل اجتماعى واجب را ترك كند و در انجام آن سهل‌انگارى و اهمال نمايد، از عقاب و تأثير منفى ترك آن مصون نخواهد بود؛ و ثواب آن عبادات شخصى با عقاب ترك اين وظيفه اجتماعى برابر نخواهد بود چون برخى وظايف اجتماعى، از قبيل بعضى از مراتب امر به معروف و نهى از منكر و يا جهاد در راه خدا، به قدرى مهمّ و سرنوشت‌ساز هستند كه ضرر ناشى از ترك يا اهمال در اين وظايف، كه به خود آن فرد و جامعه مى‌رسد، با منفعت ناشى از هر عبادت و عمل مستحبى ديگر، به هر ميزان كه باشد، قابل مقايسه و جبران نيست؛ زيرا هيچ عمل عبادى فردى و مستحبى ديگرى، جاى آن وظيفه اجتماعى را نمى‌گيرد. پس وظايف انسان، نسبت به جامعه اعم از وظيفه مالى، فرهنگى، تربيتى، علمى و يا هر نوع وظيفه ديگرى كه انسان نسبت به ديگران و جامعه انسانى دارد، در واقع وظايف شخصى خود اوست و نتيجه آن، قبل از هر كسى به خودش بر مى‌گردد.