فلسفه تاریخ 2
 
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص

فلسفه تاریخ 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٢

معلول هم علیتی نسبت به علت قائل شدیم ، ممکن است کسی بگوید به همان‌ اندازه که علت اصل است و معلول فرع ، باز معلول چون علت است اصل است‌ و علت فرع . پس هیچکدام زیربنا و هیچکدام هم روبنا نیستند ، مگر اینکه‌ بیاییم به شکل دیگری توجیه کنیم ، به این شکل که بگوییم در علت و معلول‌های مادی علت زمانا تقدم دارد بر معلول . (رتبتا که حتما چنین است‌ . حالا آنها چنین حرفهایی نمی‌زنند ، ما با اصول خودمان چنین حرفی می‌زنیم . )علت به هر حال مقامی دارد مقدم بر مقام معلول . اگر می‌گوییم تاثیر متقابل ، نه مقصود این است که در همان حدی که علت روی معلول اثر می‌گذارد معلول هم روی علت اثر می‌گذارد ، می‌خواهیم نفی مطلق بودن کرده‌ باشیم ، یعنی شما یک علت را علت مطلق و یک معلول را هم معلول مطلق در نظر نگیرید . مثلا پدری را نسبت به فرزند در نظر بگیرید . پدر مسلم علت‌ است برای فرزند نه فرزند علت برای پدر . ولی همین فرزند در همان حالی‌ که پدیده‌ای است ناشی از وجود پدر و به این معنا که او ناشی از وجود پدر است پدر ناشی از وجود او نیست ، به وجود آمدنش روی پدر اثر می‌گذارد ، همین چیزی که ما می‌گوییم که انسان اگر پدر بشود تغییر کیفیت و تغییر ماهیت می‌دهد . یک آدم پخته و پیر به یک آدم جوان می‌گوید آقا ، پدر نشده‌ای تا ببینی وضع چیست و یک پختگی پیدا کنی ، یعنی داشتن فرزند هم‌ به نوبه خود یک سلسله آثار روی پدر می‌گذارد . نه این است که وجود فرزند که معلول اوست هیچ اثری روی او نگذارد . پس این نفی مطلق بودن علت است نه اینکه تاثیری متساوی در اینجا قائل‌ باشیم . خودشان به این شکل توجیه نکرده‌اند ، ما ناچاریم که حرف اینها را به این معنا توجیه کنیم . البته این بستگی دارد به اینکه ما آن اصلی را که به نام " اصل تاثیر متقابل " می‌گویند بررسی کنیم ببینیم آنها در اصل‌ تاثیر متقابل آیا همین حرف را می‌زنند ، یعنی در اصل تاثیر متقابل‌ می‌خواهند نفی مطلق بودن اصل علیت را کرده باشند یا بگویند نه ، اصلا علیت همیشه چنین است [ که علت و معلول به طور یکسان روی هم اثر می‌گذارند ؟ ] غرضم این است که یک مفری و یک توجیهی اجمالا دارد . پس تعدیلی که اینها کردند ما فعلا به همین توجیه صحیحش قبول می‌کنیم ، می‌گوییم این تعدیل همین است که اگرچه اقتصاد علت است و مناسبات حقوقی‌ و اجتماعی همه اینها معلول هستند و یک نوع تقدمی برای این علت نسبت به‌ معلول هست ، اما چون هر علتی علت مطلق نیست و به نوبه خود از معلول‌ خودش تاثیرپذیر