این است معنی اینکه می‌گویند صدیقین چون به حقیقت وجود می‌نگرند و هستی‌ را قطع نظر از هر قید و اضافه‌ای تحت مطالعه قرار می‌دهند ، اولین چیزی که‌ کشف می‌کنند ذات واجب الوجود و علت نخستین است ، سپس از ذات واجب‌ الوجود به آثار و معلولاتش که هستی محض نیستند و هستیهای محدود و توأم‌ با عدم‌اند ، استدلال می‌کنند . و این است معنی اینکه در این منطق هیچ چیزی‌ واسطه اثبات ذات حق نیست ، ذات خدا خود گواه بر وجود خویش است : " « شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکة و اولوا العلم » " [١] .

آفتاب آمد دلیل آفتاب

گر دلیلت باید از وی رخ متاب

سایه گر از وی نشانی می‌دهد

شمس هر دم نور جانی می‌دهد

از اینجا معلوم می‌شود که چقدر پوچ است سخن کسی که می‌گوید : فرض علت‌ نخستین مستلزم تناقض است ، زیرا مستلزم این است که یک شی‌ء خودش پایه‌ گذار وجود خودش باشد و خودش قبل از خودش وجود داشته باشد ، و همچنین‌ سخن کسی که می‌گوید : فرضا با دلیل اثبات کنیم که همه چیز را علت نخستین‌ به وجود آورده است ، این سؤال باقی است که خود علت نخستین را چه چیز به وجود آورده است ؟ و علت نخستین یک استثنای بدون دلیل است .

توضیح جهان با دلیل و نه علت

هگل معتقد شد که توضیح جهان از راه علت نخستین ، خواه

[١] آل عمران / . ١٨