آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧ - شرح خطبه کتاب

حاشيه : و الحمد هو الثّناء باللّسان على الجميل الاختيارى نعمة كان او غيرها .

ترجمه : حمد عبارتست از ستودن بوسيله زبان در مقابل محاسن و صفات نيك اختيارى اعم از اينكه اين محاسن نعمت باشند يا غير آن .

شرح : تعريفى كه براى حمد گذشت مشتمل بر قيودى است كه هركدام بمنظور احتراز و دورى از امرى است .

امّا قيد ثناء بمنزله جنس است كه مدح و شكر را نيز شامل ميشود .

ولى قيد « باللّسان » بمنظور اخراج شكر است چه آنكه شكر عبارتست از ثناء در مقابل نعمت اعم از آنكه با زبان باشد يا با غير آن .

و قيد « على الجميل الاختيارى » براى اخراج مدح است زيرا مدح عبارتست از ثناء با زبان در مقابل صفت حسن اعم از آنكه باختيار ممدوح باشد يا در اختيار وى نباشد فلذا گفتن مدحت اللّوء لوء جايز است ولى استعمال « حمد و شكر » صحيح نيست .

و از اين شرح مختصر معلوم شد كه نسبت بين حمد و شكر عام و خاص من وجه است زيرا حمد موردش خصوص زبانست و متعلّقش نعمت و غير نعمت است ولى شكر بعكس است يعنى از نشر موردش عام و بملاحظه متعلّقش خاص است زيرا موردش اعم از زبان و جوارح ديگر است و متعلّقش خصوص نعمت مى‌باشد .

امّا مقصود از نعمت آن صفات حسنه‌اى استكه جنبه تعدّى بغير را داشته و بهره آن بديگران نيز برسد همچون حمد و شكر در مقابل رازقيّت حقتعالى و مراد از غير نعمت آنستكه چنين نباشد مانند حمد در قبال صفت علم و قدرت حضرتش جلّ و علا .

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص