آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٧٣ - ضابطه شرائط اشكال اربعه

حاشيه : و كذا اذا كانت الصغرى ممكنة و الكبرى ضروريّة او مشروطة، اذ حينئذ يكون نسبة وصف الاوسط الى ذات الاصغر بامكان الايجاب مثلا و نسبة وصف الاوسط الى وصف الاكبر بضرورة السّلب .

امّا فى الكبرى المشروطة فظاهر و امّا فى الضروريّة، فلانّ المحمول اذا كان ضروريّا للذّات مادامت موجودة كان ضروريّا لوصفها العنوانى، لانّ الذّات لازمة للوصف و المحمول لازم للذّات و لازم اللّازم لازم .

ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايد :

و همچنين اگر صغرى ممكنه بوده و كبرى ضروريه يا مشروطه باشد باز منافاتيكه ذكر شد تحقّق مى‌يابد . زيرا در اينوقت نسبت وصف حد وسط به ذات اصغر بطور ممكنه موجبه است و نسبتش به وصف اكبر بنحو سالبه ضروريه مى‌باشد و تنافى ايندو با هم مستغنى از بيان و شرح است . امّا در كبراى مشروطه اين امر بسى واضح و روشن است چه آنكه مثلا در قياس :

كلّ انسان متحرّك الاصابع بالامكان و لا شى من الساكن بمتحرك الاصابع بالضّرورة مادام ساكنا .

سلب حركت اصابع از وصف ساكن شده است بطور ضرورت و لزوم و بديهى است كه اين سلب با اثبات آن بنحو امكان منافى است .

و امّا در كبراى ضروريّه بيان تحقّق تنافى باين شرح است :

محمول وقتى براى ذات ماداميكه وجود داشت ضرورى بود قطعا براى وصف عنوانى آن نيز ضرورى است زيرا ذات لازمه وصف بوده و محمول هم بحسب فرض لازمه ذات و بمقتضاى « لازم اللازم لازم » محمول مى بايد براى وصف عنوانى نيز ضرورى باشد .

مثلا در قياس ذيل :

كلّ انسان كاتب بالامكان و لا شى من الحجر بكاتب بالضرورة .

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص