آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٤٨ - مناط و شرط در تناقض

مذكور مى‌بايد در جهت نيز با هم مختلف باشند زيرا دو قضيّه‌ايكه هردو جهتشان « ضرورت » است چه بسا كاذب هستند چنانچه در دو قضيّه ذيل چنين مى‌باشد :

همه انسانها بالضّرورة نويسنده مى‌باشند و هيچ انسانى بالضرورة نويسنده نيست .

و در قبال آن چه بسا ديده شده دو قضيّه‌ايكه هردو جهتشان « امكان » است صادقند مانند دو قضيّه زير :

همه انسانها ممكن است نويسنده باشند و هيچ انسانى ممكن است نويسنده نباشند .

حاشيه : قوله : و الاتّحاد فيما عداها :

اى و يشترط فى التناقض اتّحاد القضيّتين فيما عدا الامور الثلاثة المذكورة اعنى الكمّ و الكيف و الجهة و قد ضبطوا هذا الاتّحاد فى ضمن الاتّحاد فى امور ثمانية قال قائلهم فى الشّعر :

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه ميگويد « و الاتّحاد فيما عداها » مى‌فرمايد :

مقصود اينستكه در تناقض بين دو قضيّه شرط است كه در غير سه امر ياد شده يعنى « كمّ - كيف - جهت » با هم متّحد باشند و اين امور را در هشت تا منحصر نموده كه شاعر پارسى آنرا در نظم آورده كه در كلام محشّى ذكر شد و تفصيل آنها چنين است :

١- اتّحاد در موضوع مثل اينكه بگوئيم : زيد نويسنده است و زيد نويسنده نيست چه آنكه اگر در قضيّه دوّم بجاى « زيد » عمرو قرار داده شود

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص