آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٣ - حد و رسم و تقسيم آندو

عرض عام را نميتوان در تعريف آورد امّا اگر چند عرض را با هم ملاحظه نموده كه مجموع آنها موجب تمييز معرف از غيرش بشود مانند تعريف انسان باينكه ماشى و مستقيم القامة است يا تعريف خفّاش باينكه پرنده‌اى است بچّه‌زا چه آنكه در ايندو تعريف هركدام از « ماشى » و « مستقيم القامة » در اوّل و « پرنده » و « بچّه‌زا » در دوّم بتنهائى عرض عام بوده و باعث تمييز انسان و خفّاش از جميع ماسوايش نميشوند ولى انضمام آندو و ملاحظه مجموع در دو تعريف چون باعث تأمين غرض و اختصاص پيدا كردن معرّف ميشوند از اينرو تعريف مذكور بمنزله تعريف نمودن بواسطه عرض خاصّه شده و از نظر علماء معتبر ميباشد چنانچه برخى از متأخرين بآن تصريح نموده‌اند منتهى از اين مجموعه چند عرض عام با هم به خاصّه مركّبه نام ميبرند .

حاشيه : و قد اجيز فى النّاقص :

اشارة الى ما اجازه المتقدّمون حيث حقّقوا انّه يجوز التعريف بالذّاتى الاعمّ كتعريف الانسان بالحيوان فيكون حدّا ناقصا او بالعرض الاعمّ كتعريفه بالماشى فيكون رسما ناقصا بل جوّزوا التعريف بالعرض الاخصّ ايضا كتعريف الحيوان بالضّاحك لكنّ المصنّف لم يعتدّ به لزعمه انّه تعريف بالاخفى و هو غير جائز اصلا .

ترجمه : عبارت « و قد اجيز فى النّاقص » در كلام مصنّف اشاره است به آنچه را كه قدماء از اهل فنّ تجويز نموده و در مقام تحقيق گفته‌اند :

ميتوان در تعريف حقيقتى جزئى از ذاتش را قرار داد كه از آن اعمّ باشد مثل اينكه در تعريف انسان حيوان گفته شود كه در اينصورت بآن حدّ

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص