تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٦٨ - تفسير غفلت دائم

آباد آنها بر جاى مانده در برابر چشم آنها قرار دارد، آيا اين مقدار كافى براى درس عبرت نيست؟! در اينكه ضمير جمع در" ا لم يروا" (آيا نديدند) به چه كسى بر مى‌گردد؟

مفسران احتمالاتى داده‌اند:

نخست اينكه به" اصحاب القريه" كه در آيات گذشته سخن از آنها در ميان بود باز مى‌گردد، و ديگر اينكه منظور" اهل مكه" است كه اين آيات براى هشدار آنها نازل شده است.

تفسير نمونه ؛ ج‌١٨ ؛ ص٣٦٨

ى توجه به آيه گذشته (يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ ...) نشان مى‌دهد كه منظور همه انسانهاست، چرا كه" عباد" در آيه مزبور تمام انسانها را در طول تاريخ فرا مى‌گيرد كه به هنگام آمدن فرستادگان الهى به تكذيب و استهزا برخاستند و در هر حال دعوتى است از همه مردم جهان كه تاريخ پيشينيان را دقيقا مطالعه كنند و آثار باقيمانده آنها را بنگرند، و دل عبرت بين را از ديده بيرون فرستند تا خوب نظر كند، و ايوان قصرهاى ويران شده گردنكشان را آئينه عبرت بداند.

در پايان آيه مى‌افزايد:" آنها هرگز به سوى ايشان باز گشت نمى‌كنند" (أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُونَ‌) [١] يعنى مصيبت بزرگ اينجاست كه امكان بازگشت به دنيا و جبران گناهان و بدبختيهاى گذشته را ندارند، چنان پلها در پشت سر آنان ويران گشته كه بازگشتشان هرگز ممكن نيست! اين تفسير درست همانند سخنى است كه على ع در باره عبرت گرفتن از مردگان در يكى از خطب نهج البلاغه فرموده است:

لا عن قبيح يستطيعون انتقالا و لا فى حسن يستطيعون ازديادا:

" نه امكان اين است كه از قبائح‌

[١] اين جمله بدل از" كم اهلكنا" است و در تقدير چنين است" ا لم يروا انهم اليهم لا يرجعون" بعضى نيز احتمال داده‌اند كه جمله حاليه باشد (حال براى هلاك شوندگان).