این مطلب قابل انکار نیست که در میان علماء شیعه افراد زیادی پیدا شدند که ترس از قیاس آنها را به بیماری جمود مبتلا کرد . هم در شیعه و هم در سنی از این جامد فکران زیاد بودند . اینها وقتی که با مساله‌ای‌ مواجه می‌شدند اگر دستور خاصی در آن مورد رسیده بود جواب می‌دادند و اگر حدیث و دستور خاصی نرسیده بود لب فرو می‌بستند و جوابی نمی‌دادند ، نه‌ قیاس می‌کردند و نه در پی اجتهاد صحیح و استخراج اصول از فروع بودند . شیخ طوسی آنچنانکه از سخن وی در مقدمه " مبسوط " و هم " عده الاصول " برمی‌آید گرفتار چنین جامد فکرانی بوده است و هنوز هم کم و بیش وجود دارند . برای ما فعلا ضرورت ندارد که بحث کنیم آنها چه اشخاصی بوده و چه‌ افکاری داشته‌اند ؟ عمده اینست بدانیم که اسلام چه گفته و علماء بزرگ‌ اسلامی از قبیل شیخ ابو جعفر طوسی چگونه تلقی کردند ؟

اجتهاد در عصر ائمه

مساله‌ای که در اینجا لازم است به مناسبت تذکر دهم اینست که برخی‌ می‌پندارند در عصر ائمه علیهم السلام اجتهاد و تفریع و رد فروع بر اصول‌ وجود نداشته و بعد از دوران ائمه در شیعه پیدا شده است با اینکه در میان‌ اهل جماعت از همان قرن اول وجود داشته است بلکه به عقیده خود اهل‌ جماعت در عهد رسول اکرم نیز صحابه عند اللزوم اجتهاد می‌کردند . روایت‌ معروفی درباره معاذبن جبل که رسول اکرم او را به یمن گسیل می‌داشت روایت‌ می‌کنند .