دانستیم ناقصترین عبادت آنست که برای برخورداری است .
پس نمی‌توان گفت که کمال انسان در برخورداری بیشتر انسان از غیر خود است .
نظریات دیگری غیر از این هست که بعضی روحانی است و برخی مادی .
نظریات مادی آخر کار برمی‌گردد به همان نظریه برخورداری . اما نظریات‌

٢ - نظریه عرفا

اولین و شاید مهمترین این نظریات که شایسته است در اطرافش بحث شود نظریه عرفا است . اساسا مبحث " انسان کامل " را تحت همین عنوان عرفا مطرح کرده‌اند و شاید بتوان گفت بطور قطع عرفا این نظر را از ادیان‌ گرفته‌اند ، از مسئله انسان اول که در ادیان هست ( مسئله آدم ) و بطور کلی از مسئله " نبی " و " ولی " و انسان کامل آخر الزمان ( مهدی‌ موعود ) که در همه ادیان هست ، الهام گرفته‌اند . ما سینیون معروف کتابی‌ دارد تحت عنوان " انسان کامل در اسلام " که عبدالرحمن بدوی آنرا به‌ عربی ترجمه کرده است [١] .
ماسینیون در آن کتاب می‌گوید : فرضیه انسان کامل میراث هلنی نیست‌ یعنی میراث یونانی نیست . فلسفه یونان درباره انسان کامل حرفی ندارد و بحثی نکرده است .
در جهان اسلام بحث انسان کامل را عرفا مطرح کرده‌اند و مخصوصا

[١] ترجمه این کتاب به فارسی از اصل فرانسه آن از نظر اثر علمی کار مفیدی خواهد بود .