در میان عرفا محی الدین عربی خیلی در این زمینه بحث کرده است . دیگران‌ کتابهائی به نام انسان کامل نوشته‌اند . از جمله عبدالکریم دیلی کتابی‌ نوشته است به نام انسان کامل که چاپ شده است . عزیزالدین نسفی نیز به‌ نام الانسان الکامل کتاب نوشته است . همچنین سید محمد برقعی ( برادر مرحوم آقا میرزا سید حسن برقعی ) که مرد عارف مسلک و شاعری است ، کتابی نوشته تحت همین عنوان . عرفا طبق مسلک خودشان نظریه روشنی درباره کمال انسان و انسان کامل‌ دارند گو اینکه برای دیگران قابل قبول نباشد . آنها در این زمینه صد در صد قاطع و جزم قضاوت می‌کنند و حرف عجیبی دارند . عرفا معتقدند که حقیقت یکی است و بس و آن همان خدا است . آنها غیر خدا را حقیقت نمی‌دانند و به نوعی ظل و چهره و سایه حقیقت می‌دانند و حقیقت بودن هر چیزی را هم که ظاهرا قائل باشند ، به اعتبار انتساب آن‌ به خداوند می‌دانند . از نظر عارف همه چیزشان و صفت و اسم خداوند است و ما تا وقتی اشیاء را در مقابل خدا می‌بینیم و او را چیزی و اینها را چیز دیگری می‌دانیم و ثانی برای او قرار می‌دهیم ، در کفر و شرک و جهل و حجاب‌ محض هستیم که اگر به این حال بمیریم در ظلمت مرده‌ایم یعنی حقیقت را درک نکرده‌ایم . انسان آنوقت کامل است که حقیقت را درک کند و به حقیقت هم برسد . اصطلاحی دارند تحت عنوان " وصول به حق " که به معنای این نیست که‌ العیاذ بالله حق حلول کند در انسان . زیرا محال است که خداوند حلول کند یا متحد با خلق بشود . آنان اصلا ثانی برای