جامع بوجود آورد ، آنچنانکه مارکسیسم بر این اساس است .
و بازمنهای خدا که خلقت را بر اساس حکمت و هدف و مسؤولیت آفریده‌ است ، نمی‌شود چنان ایده‌های با ارزشی برای بشر به وجود آورد . آن مکتبی‌ که مدعی است : ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به‌ غفلت نخوری یا می‌گوید : " « الم تروا ان الله سخر لکم ما فی السموات و ما فی‌ الارض »" [١] ، برای هر ذره‌ای مسؤولیت قائل است و می‌گوید در متن‌ خلقت هر چیزی برای راهی آفریده شده و مسؤول کار و وظیفه‌ای است . برای‌ خورشید در متن خلقت وظیفه‌ای قرار داده شده است وظیفه خود را انجام‌ می‌دهد . ابر که حرکت می‌کند وظیفه خود را انجام می‌دهد . حرکت ابر یعنی‌ وظیفه انجام دادن . حرکت باد یعنی وظیفه انجام دادن . میوه دادن یک‌ درخت یعنی وظیفه انجام دادن .
پس چنین مکتبی انسان را هم می‌تواند مسؤول بداند . انسان موجودی است‌ مسؤول در میان دریائی از مسؤولیت . ولی مکتبی که همه چیز را عاری از هدف و غایت می‌داند ، برای هیچ موجودی معتقد به انجام وظیفه نیست .
تنها به بشر که می‌رسد می‌خواهد برای او وظیفه و تکلیف خلق کند به طوری که‌ بشر واقعا احساس بکند که مسؤول است ، مسؤول خود و دیگران ، و حاضر باشد به خاطر این مسؤولیتها ، ارزشها و معنویتها فداکاری کند . چرا و بر چه‌ پایه‌ای ؟ گفتیم حداکثر

[١] سوره لقمان آیه ٢٠ ( مگر نمی‌بینید که خدا هر چه را در آسمانها و زمین هست رام شما کرد ) .