« یا غیاث المستغیثین یا حبیب قلوب الصادقین و یا اله العالمین » [١] " مساله عبادت " تقریبا برمی‌گردد به مساله حقیقت . خودش " حق پرستی " است و خود پرستش برای انسان اساسا موضوعیت دارد . « ما عبدتک خوفا من نارک و لا طمعا فی جنتک بل وجدتک اهلا للعباده فعبدتک » . اینجاست که عبادت خیلی اوج می‌گیرد . یعنی از زمین تا آسمان فرق دارد . آن عبادتی که خدا و عبادت وسیله‌ای برای مشتهیات حیوانی انسان ولو در جهان دیگر قرار بگیرد کجا ، و عبادتی که خودش پرستشی باشد که برای انسان‌ اصالت دارد کجا .
پس نظریه عبادت بالاخره منتهی می‌شود به اینکه مراتب دارد . و در این‌ حال عبادت برای مشتهیات حیوانی آخرت نسبت به عبادت نکردن و چسبیدن‌ به مادیات ، مسلم کمال است چون حداقل انسان خدا را واسطه کرده است آن‌ هم برای امر باقی ، و این خیلی کمال است نسبت به هواپرستی و نفس پرستی‌ . ولی تفاوت این عبادت با آن درجه از عبادت که در اوج است از زمین تا آسمان است .
پس اگر گفته‌اند : « و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون »و از طرفی‌ گفته‌اند عبادت مراتب دارد ، معلوم است هدف اصلی مرتبه پائین عبادت‌ نیست بلکه مرتبه عالی آن است ، و هر که بدانجا نرسیده ، برای او این‌ مرتبه پائینتر ، از هیچ بهتر است .
در تفسیر ابن عباس آمده است : لیعبدون ای لیعرفون ( لیعبدون یعنی مرا بشناسند ) و آنطور که ما عبادت را معنا کردیم ، ایندو با هم یکی می‌شود .
چون عرفان در اینجا معرفت کامل و شهودی حق

[١] دعای کمیل .