نقش انسانها هم در گذشته یک نقش جبری و یک نقش فرعی بوده است ؟ خیر ، نه در گذشته اینچنین بوده و نه در حال و آینده . چنین جبری برگذشته‌ حاکم نبوده است . انسانها با اراده خودشان ، با اختیار خودشان ، با طرح‌ ریزی خودشان برای جامعه‌شان ، راه تکامل جامعه را انتخاب کرده‌اند و جامعه‌ را جلو برده‌اند . یعنی نقش اختیار و آزادی انسانها در گذشته را نباید فراموش کرد و لهذا گروههائی از انسانهای گذشته قابل ستایش و قابل تعظیم‌ و تجلیل و تقدیسند و آنها همانهائی هستند که می‌توانستند در جلوی تکامل‌ تاریخ بایستند یا به تکامل تاریخ کمک نکنند و آسایش فردی را برای‌ خودشان برگزینند ولی این کار را نکردند و آزادانه و به اختیار خود در راه‌ تکامل تاریخ فداکاری کردند . و انسانهای دیگری مورد ملامت و صدهزار ملامت‌ و نفرین هستند به دلیل اینکه کارشکنی کرده‌اند . و قهرا اگر ما آینده را نشناسیم یعنی برای آینده طرحی نداشته باشیم و اگر به مسئولیت خودمان‌ برای ساختن تاریخ توجه نکنیم ، مورد ملامت آیندگان هستیم . تاریخ ساخته‌ انسان است نه انسان ساخته تاریخ . اگر طرحی برای آینده تاریخ نداشته‌ باشیم و اگر مسئولیت خودمان را برای آینده تاریخ درک نکنیم کسی‌ نمی‌تواند به ما قول بدهد که این کشتی خود بخود بطور خودکار به مقصد و هدف خودش برسد ، لااقل قابل جلو افتادن و عقب افتادن هست . این مسئله‌ قابلیت جلو افتادن و عقب افتادن حوادث ، یعنی اینکه یک سیر جبری کور حوادث را به جلو نمی‌راند ، در اسلام و مخصوصا در تشیع مطرح است که اگر کسی آنرا از دیدگاه اجتماعی مطالعه کند ( من در کتاب انسان و سرنوشت‌