ثالثا ثابت کرد که اجتهاد و تفریع و طرح مسائل جدید و جوابگوئی به‌ آنها مشروط به این نیست که فقه اسلامی را کوتاه و نارسا فرض کنیم و دست‌ به دامن قیاس و رای بشویم . ثابت کرد که کلیات و اصول اسلامی [ به ] نوعی است که کاملا ممکن و مقدور است در چهار چوب همان کلیات ، فروع‌ تازه رسیده را جوابگوئی کرد . هنر شیخ در اینست که نه مانند جامدان و متقشران از پاسخگوئی به نیازهای عصر خود شانه خالی کرد و نه مانند متهوران و بی‌پروایان رای و گمان شخصی را جانشین تشریع اسلامی کرد . و اینست انتظار اسلام از علماء واقعی امت !

بهره و سهم ما

قرن ما یعنی قرن چهارده هجری از نظر فقه و مقررات اسلامی قرن یک فاجعه‌ است ، یک فاجعه کم نظیر . در این قرن ما شاهد قربانی شدن مقررات اسلامی‌ در مقابل مقررات اروپائی می‌باشیم . سنگرها را پی در پی از دست فقه‌ اسلامی می‌گیرند . در مسائل قضائی ، در مسائل مدنی ، در مسائل خانوادگی ، در مسائل جزائی و در سایر مسائل تدریجا مقررات ناقص اروپائی جانشین‌ مقررات اسلامی می‌گردد . امروز عملا جز مقررات عبادی در انحصار اسلام‌ نمانده است ، سایر مقررات یا انحصارا غیر اسلامی است و یا مخلوطی است‌ از مقررات اسلامی و غیر اسلامی . چرا ؟ اگر از مقلدان و فرنگی ما بان بپرسیم جواب آماده‌ای پیش خود دارند ، می‌گویند : قرن بیستم است و مقررات قدیم مناسب با این