اما آنچه حکما می‌گویند . آیا واقعا در اسلام حکمت یعنی دریافت حقایق‌ اشیاء مطرح است ؟ حالا ما نزاع صغر وی نداریم که حکمت را آنچه حکیم‌ مصداق حکمت می‌داند بدانیم یا ندانیم بلکه سخن در اصل حکمت یعنی دریافت‌ حقایق آنچنان که هست می‌باشد و این ، در اسلام مطرح است .
از این تعبیر چه چیز بهتر می‌توانیم پیدا می‌کنیم که می‌فرماید : « یؤتی الحکمه من یشاء و من یؤت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا »[١] . اصلا حکمت خیر بشر نامیده شده است و چیزی است تقریبا مساوی با کمال . نه‌ تنها نافع است ، بلکه خیر است . یعنی باید خودش را اختیار کرد نه چیزی‌ است که آنرا برای چیز دیگر باید اختیار کرد .
عدالت اخلاقی هم همینطور است . ( البته عدالت اجتماعی به کمال فرد مربوط نیست ، کمال جامعه انسان است و حرف ما در کمال فرد است ) اسلام‌ هم به مساله عدالت اخلاقی نظر دارد . نظر اسلام در مورد قوا و غرائز نظر معتدلی است و معتقد است که باید حظ هر قوه را داد و از افراط و تفریط جلوگیری کرد . البته حکومت عقل را به تنهائی کافی نمی‌داند . واقع هم‌ همین است که عقل به تنهائی قادر نیست بر قوا و غرائز حکومت کند .
ایمان هم باید باشد . در هر حال اسلام طرفدار عدالت اخلاقی هست ولی اینکه‌ حاکم بر انسان فقط قوه فیلسوف انسان باشد ، اساسا سست است یعنی حرف‌ درستی نیست . قوه عاقله انسان

[١] سوره بقره آیه ٢٦٩ ( فیض حکمت را به هر که خواهد دهد و هر که‌ حکمت یافت خوبی فراوان یافت ) .