تکامل اجتماعی انسان - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣
قسمتی از سرزمین دشمن را تصرف کند میگوئیم فلان لشکر در حال پیشرفت است ولی نمیگوئیم در حال تکامل است . چرا ؟ برای اینکه در مفهوم تکامل ، تعالی خوابیده است یعنی تکامل حرکت است اما حرکت رو به بالا و عمودی . تکامل ، حرکت از سطحی به سطح بالاتر است . ولی پیشرفت در یک سطح افقی هم درست است . یک سپاهی که سرزمینی را اشغال کرده است وقتی قسمت دیگری را بر متصرفات خودش اضافه میکند ، میگوئیم پیشروی کرده است یعنی در همان سطحی که بوده مقدار دیگری به قلمرو خودش افزوده است . چرا اینجا نمیگوئیم تکامل ؟ برای اینکه در تکامل تعالی خوابیده است . پس وقتی که ما میگوئیم تکامل اجتماعی ، در مفهومش تعالی انسان از نظر اجتماعی است نه صرف پیشرفت . ای بسا چیزها که برای انسان و جامعه انسان پیشرفت باشد ولی برای جامعه انسانی تکامل و تعالی شمرده نشود . این را میگویم برای اینکه معلوم شود که اگر بعضی از علما در اینکه بتوان نام بعضی از مسائل را تکامل گذاشت تردید کردهاند ، نظرشان خالی از نوعی دقت نیست . با اینکه نظر آنها را تأیید نمیکنیم ولی آنها متوجه نوعی دقت شدهاند . پس تکامل با پیشرفت و همچنین با توسعه تفاوت دارد . ( توسعه و پیشرفت تقریبا یک مفهوم دارند ) . اما فرق تکامل با مسئله تمام این است که یک شیئی اگر دارای یک سلسله اجزاء باشد مثل یک ساختمان و یا یک اتومبیل ، مادامی که همه اجزاء لازم در او وجود پیدا نکرده ، میگوئیم ناقص است ، وقتی که آخرین جزء را مثلا آخرین آجر را زدند و میگوئیم تمام شد یعنی همه اجزاء به پایان رسید . ولی تکامل ، در درجات و مراحل