اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١١٣ - اصول اخلاق اسلامى در روايات

انسان نه تنها به مردم دروغ نگويد، به خويشتن هم دروغ نگويد و حتّى به خداى خود دروغ نگويد؛ هنگامى كه در نماز

«ايَّاكَ نَعْبُدُ وايَّاكَ نَسْتَعيُن‌»

مى‌خواند و مى‌گويد خداوندا تنها تو را مى‌پرستم و تنها از تو يارى مى‌جويم، كمترين دروغى در اين سخن نباشد، از هرگونه معبود شيطانى و هواى نفس بركنار باشد و تنها خضوع و تسليمش در برابر حق باشد؛ پس، از تكيه كردن بر مال و جاه و قدرت و مقام و ما سوى اللَّه بر كنار باشد، تنها تكيه بر لطف خدا كند و از او مدد جويد. اگر كسى چنين باشد تمام اصول و فروع اخلاق در او زنده مى‌شود.

٥- در روايات اسلامى تعبيراتى تحت عنوان «افضل الاخلاق» (برترين صفات اخلاقى) يا «اكرم الاخلاق» و «احسن الاخلاق» و «اجمل‌الخصال» ديده مى‌شود كه در آنها نيز اشاره به بخشهاى مهمى از اصول اخلاقى شده است؛ از جمله، در حديثى مى‌خوانيم:

«سُئِلَ الْباقِرُ عليه السلام عَنْ افْضَلِ الْاخلاقِ فَقالَ الصَّبْرُ وَالسَّماحَةُ؛

از امام باقر عليه السلام درباره بهترين اخلاق سؤال شد، فرمود: صبر (شكيبايى و استقامت) و جود و بخشش است.» [١]

در حديث ديگرى از على عليه السلام آمده، فرمود:

«اكْرَمُ الْاخْلاقِ السَّخاء وَاعَمُّها نَفْعاً الْعَدْلُ؛

با ارزشترين اخلاق اسلامى سخاوت و پرسودترين آنها عدالت است.» [٢]

در حديث ديگرى از همان حضرت مى‌خوانيم:

«اشْرَفُ الْخَلائِقِ التَّواضُعُ وَالْحِلْمُ وَلِيْنُ الْجانِبِ؛

برترين صفات اخلاقى، تواضع و حلم و نرمش و انعطاف‌پذيرى و مدارا است.» [٣]

در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه از آن حضرت پرسيدند:

«اىُّ الْخِصالِ بِالْمَرْءِ اجْمَلُ فَقالَ وِقارٌ بِلامَهَابَةٍ، وَسَماحٌ بِلا طَلَبِ مُكافاةٍ، وَتَشاغُلٌ بِغَيْرِ مَتاعِ الدُّنْيا؛

كداميك از صفات انسانى زيباتر است؟ فرمود: وقارى كه توأم با ايجاد ترس نباشد، و بخششى كه انتظار مقابله با مثل در آن نباشد، و مشغول شدن به غير متاع دنيا است.» [٤]

[١]. بحارالانوار، ج ٣٦، ص ٣٥٨

[٢]. غررالحكم‌

[٣]. غررالحكم‌

[٤]. اصول كافى، ج ٢، ص ٢٤٠