اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١١٢ - اصول اخلاق اسلامى در روايات

و زيركى، رسيدن به دقايق حكمت، پند گرفتن از حوادث و توجّه به روش پيشينيان.»

سپس مى‌افزايد:

«و الْعَدَلُ مِنْها عَلى‌ ارْبَعِ شُعَبٍ، عَلى‌ غائِصِ الْفَهْمِ، وَغَوْرِ الْعِلْمِ، وَزُهْرَةِ الْحُكْمِ، وَرَساخَةِ الْحِلْمِ؛

عدالت نيز بر چهار شاخه است: دقّت براى فهم مطالب، غور در علم و دانش، (سپس) قضاوت صحيح و (سرانجام) حلم و بردبارى پايدار.»

و در پايان مى‌فرمايد:

«وَالْجِهادُ مِنْها عَلى‌ ارْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْامْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىِ عَنِ الْمُنْكَرِ و الصِّدْقِ فِى‌الْمَواطِنِ، وَشَنآنِ الْفاسِقِينَ؛

جهاد نيز چهار شاخه دارد: امر به معروف، و نهى از منكر، صدق و راستى در معركه نبرد، و دشمنى با فاسقان.»

سپس به ستونهاى چهارگانه كفر كه نقطه مقابل آن است، مى‌پردازد و يك به يك را شرح مى‌دهد. [١]

همان گونه كه ملاحظه مى‌شود، امام با دقّت بى‌نظيرى اصول اساسى ايمان و كفر و آثار آن را در درون و برون كه شامل اخلاق عملى مى‌شود ترسيم فرموده و براى هر شاخه، شاخه‌هاى ديگرى ذكر كرده است، كه بررسى جزئيّات اين حديث مقال ديگرى را مى‌طلبد.

٣- در حديث ديگرى از امام اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم:

«ارْبَعٌ مَنْ اعْطِيَهُنَّ فَقَدْ اوتِىَ خَيرَ الدُّنْيا وَالْاخِرَةِ، صِدْقُ حَدِيْثٍ وَاداءُ امانَةٍ، وَعِفَّةُ بَطْنٍ وَحُسْنُ خُلْقٍ؛

چهار چيز است به هر كس داده شود خير دنيا و آخرت به او داده شده است: راستى در سخن گفتن و اداء امانت، و عفّت شكم (پرهيز از حرام) و حسن خلق.» [٢]

٤- همين معنى بطور فشرده‌تر و در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام آمده است، كسى خدمتش رسيد و تقاضا كرد چيزى به او بياموزد كه خير دنيا و آخرت در آن باشد، و مشتمل بر سخن طولانى نباشد، امام عليه السلام در پاسخ او فرمود:

«لاتَكْذِبْ؛

دروغ مگو!» [٣]

در واقع چنين است كه ريشه تمام فضائل اخلاقى بر راستى و صدق قرار گرفته كه‌

[١]. كلمات قصار نهج‌البلاغه، كلمه ٣١ (با تلخيص)؛ شبيه اين حديث درباره شعب چهارگانه كفر، در اصول كافى، جلد ٢، ص ٣٩١ (باب دعائم الكفر و شعبه) آمده است‌

[٢]. غرر الحكم‌

[٣]. تحف العقول، ص ٢٦٤