اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥٠ - ياد خدا و پرورش روح

آرى! ياد چنين پروردگار مايه آرامش دلها و سبب پرورش فضائل اخلاقى است. اين نكته قابل توجّه است كه نفس مطمئنَّه همان نفسى است كه مخاطب به خطاب‌

«يَا ايَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعى الى‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِى فِى عِبادِى وَادْخُلِى جَنَّتِى؛

اى نفس مطمئنه! به سوى پروردگارت باز گرد در حالى كه هم تو از او خشنودى و هم او از تو خشنود است، پس در سلك بندگانم درآى و در بهشتم وارد شو!» [١]

در دومين آيه، بعد از بيان اين نكته كه نماز انسان را از زشتيها و منكرات باز مى‌دارد

(انَّ الصَّلَوةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ)

مى‌فرمايد: «ذكر خدا از نماز هم بالاتر است!»

(وَ لَذِكْرُ اللَّهِ اكْبَرُ)

آرى! ياد خدا روح نماز است، و روح شريفترين بخش وجود مى‌باشد؛ اگر نماز سبب ترك فحشاء و منكر مى‌شود نيز به خاطر همين ذكر اللَّه است؛ زيرا ياد خدا انسان را به ياد نعتمهاى او مى‌اندازد كه تمام وجود انسان در آن غرق است، و ياد آورى اين نعمتها انسان را از نافرمانى بخشنده نعمت، باز مى‌دارد و از گناه شرمنده مى‌كند.

از سوى ديگر، او را به ياد روز قيامت و دادگاه عدل الهى مى‌اندازد؛ خود را در برابر دادگاه بزرگ حق مى‌بيند و پرونده اعمال خويش را در آنجا حاضر، و مأموران مجازات را آماده مجازات بدكاران، و فرشتگان رحمت را آماده پذيرائى از بندگان خوب خدا در بهشت برين مشاهده مى‌كند؛ و اين عامل ديگرى براى ترك عصيان و ترك كارهاى ضدّ اخلاق است.

بعضى از مفسّران گفته‌اند: جمله

«وَ لَذِكْرُ اللَّهِ اكْبَرُ»

اشاره به اين است كه ذكر خدا برترين اعمال و عبادات بندگان است.

اين احتمال نيز داده شده است كه منظور از «ذكر اللّه» در اينجا يادى است كه خدا از بنده‌اش مى‌كند (در برابر يادى كه بنده از خدا دارد.) [٢] و اين ياد خدا او را به درجات عاليه عبوديّت و بندگى سوق مى‌دهد و از هر چيز برتر و والاتر است؛ ولى احتمال اوّل با معنى‌

[١]. سوره فجر، آيات ٢٧ تا ٣٠

[٢]. المحجّة البيضا، جلد ٢، صفحه ٢٦٦