اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٠ - تفسيرهاى هفتگانه براى حديث مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ

٤- اين حديث مى‌تواند اشاره به‌ «برهان فطرت» باشد، يعنى هرگاه انسان به زواياى قلب خود و اعماق روح خود پى ببرد، نور الهى و توحيد كه در درون فطرت اوست، بر او آشكار مى‌شود، و از «معرفة النّفس» به «معرفة اللّه» مى‌رسد، بى آن كه نيازى به دليل و استدلال داشته باشد.

٥- اين حديث مى‌تواند ناظر به‌ «مسأله صفات خدا» باشد، به اين معنى كه هركس خويشتن را با صفات ويژه ممكنات و مخلوقات كه در اوست بشناسد، به صفات پروردگار پى خواهد برد؛ از محدوديّت خويش پى به نامحدود بودن حق تعالى مى‌برد؛ چرا كه اگر او هم محدود باشد مخلوق است! و از فناى خويش پى به بقاى او مى‌برد، چه اگر او هم فانى مى‌شد مخلوق بود نه خالق، و همچنين از نياز خويش پى به بى نيازى او، و از ضعف خويش پى به قدرت او مى‌برد. اين همان است كه اميرمؤمنان على عليه السلام در نخستين خطبه به آن اشاره كرده، مى‌فرمايد:

وَ كَمالُ الْاخْلاصِ لَهُ نَفْىُ الصّفاتِ عَنْهُ لِشَهادَةِ كُلِّ صِفَةٍ انَّها غَيْرُ الْمَوصُوفِ وَ شَهادَةِ كُلِّ مَوْصُوفٍ انَّهُ غَيْرُ الصّفَةِ؛

نهايت ايمان خالصانه به خداوند آن است كه وى را از صفات ممكنات پيراسته بدانند، چرا كه هر صفتى (از صفات مخلوقات) گواهى مى‌دهد كه غير از موصوف است و هر موصوفى شهادت مى‌دهد غير از صفت است.» [١]

٦- مرحوم علّامه مجلسى تفسير ديگرى از بعضى از علما درباره اين حديث نقل مى‌كند و حاصل آن اين است كه:

«روح انسان يك موجود لطيف لاهوتى است در صفت ناسوتى (يعنى از جهان ماوراء طبيعت است كه با صفات عالم طبيعت ظاهر گشته) و از ده طريق دلالت بر يگانگى و ربوبيّت خداوند مى‌كند:

١- از آنجا كه روح مدبّر بدن است مى‌دانيم كه جهان هستى مدبّرى دارد!

٢- از آنجا كه يگانه است دلالت بر يگانگى خالق دارد!

٣- از آنجا كه قدرت بر حركت دادن تن دارد دليل بر قدرت خداست!

[١]. نهج البلاغه، خطبه ١