مرحله سوم: ذكر قلبى است، و در تفسير آن گفته‌اند: ذكر قلبى آن است كه توجّه به پروردگار، نخست از دل بجوشد، و سپس بر زبان جارى گردد؛ مثلًا، هنگام دقّت و مطالعه در آثار خداوند در جهان آفرينش و مشاهده نظم عجيب كائنات و ظرافت فوق العاده آنان به ياد عظمت خدا افتد و بگويد:

«الْعَظَمَةُ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ؛

عظمت از آنِ خداوند يكتا و قاهر است!» اين ذكرى است كه از درون دل جوشيده و بيانگر حالتى در درون جان انسان است.

گاه انسان يك نوع حضور معنوى در جان خود مشاهده مى‌كند، و بى آن كه واسطه‌اى در ميان باشد، به ذكر

ياسُبُّوحُ‌

يا قُدُّوسُ‌

و يا اذكارى همچون‌

سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ لا الهَ الَّا انْتَ‌

مترنّم مى‌شود.

اين اذكار قلبيّه، تأثير فوق العاده‌اى در تهذيب نفس و پرورش فضايل اخلاقى دارد، و همانند ذكر فرشتگان است كه وقتى اعجوبه عالم آفرينش يعنى‌ «آدم» را با علم وسيع و گسترده‌اش درباره اسماء الهى مشاهده كردند، عرضه داشتند

: «سُبْحانَكَ لاعِلْمَ لَنا الَّا ما عَلَّمْتَنا انَّكَ انْتَ الْعَلِيمُ الْحَكيمُ؛

بار الها! منزّهى تو، چيزى جز آنچه به ما تعليم داده‌اى نمى‌دانيم و تو دانا و حكيمى!» [١]

در قرآن مجيد اشاره به مراحلى از ذكر شده است؛ آنجا كه مى‌فرمايد:

«وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ الَيْهِ تَبْتيلًا؛

نام پروردگارت را ذكر كن و تنها به او دل ببند!» [٢]

و در جاى ديگر مى‌فرمايد:

«وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فى نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيْفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ القَوْلِ بِالْغُدُّوِ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلينَ؛

پروردگارت را در دل خود از روى تضرّع و خوف آهسته و آرام، صبحگاهان و شامگاهان، ياد كن و از غافلان مباش!» [٣]

در آيه اوّل، توجّه به ذكر لفظى عميق شده، و سرانجام به تبتّل و انقطاع الى اللَّه؛ يعنى، از همه بريدن و به خدا پيوستن، منتهى گرديده است.

در آيه دوم، توجّه به ذكر قلبى شده كه آميخته با تضرّع و خوف خدا باشد و منتهى به ذكر خفى زبانى شود، كه آهسته از درون بجوشد و بر زبان جارى گردد.

[١]. سوره بقره، آيه ٣٢

[٢]. سوره مزمّل، آيه ٨

[٣]. سوره اعراف، آيه ٢٠٥