اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٢٨ - تفسيرهاى هفتگانه براى حديث مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ

سبب معرفة اللَّه و شناخت خداست.

حديث معروف‌

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ؛

هركس خود را بشناسد پروردگارش را خواهد شناخت.» نيز ناظر به همين است.

اين حديث گاهى به صورت بالا، و گاه به صورت‌

مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ‌

، گاه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و گاه از اميرمؤمنان على عليه السلام و گاه از صحف ادريس، نقل شده است.

در بحارالانوار از كتاب ادريس پيامبر عليه السلام در صحيفه چهارم كه صحيفه معرفت است چنين نقل شده:

«مَنْ عَرَفَ الْخَلْقَ عَرَفَ الْخالِقَ، و مَنَ عَرَفَ الرِّزْقَ عَرَفَ الرازِقَ، وَ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ؛

كسى كه مخلوق را بشناسد خالق را مى‌شناسد، و كسى كه رزق را بشناسد رازق را مى‌شناسد، و كسى كه خود را بشناسد پروردگارش را مى‌شناسد.» [١]

به هر حال مضمون اين حديث در چند جاى از بحارالانوار از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله يا ساير معصومين عليهم السلام يا ادريس پيامبر عليه السلام نقل شده است و همچنين از امام علىّ بن ابى طالب عليه السلام در غرر الحكم. [٢]

علّامه طباطبايى در تفسير الميزان بعد از ذكر اين حديث شريف مى‌فرمايد: «شيعه و سنّى اين حديث را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كرده‌اند و اين يك حديث مشهور است. [٣]

تفسيرهاى هفتگانه براى حديث مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ‌

براى اين حديث شريف، تفسيرهاى گوناگونى گفته شده يا مى‌توان گفت، از جمله:

١- اين حديث در حقيقت اشاره به‌ «برهان نظم» است، يعنى هركس شگفتيهاى ساختمان روح و جسم خود را بداند و به اسرار و نظامات پيچيده و حيرت انگيز اين اعجوبه خلقت پى برد، راهى به خدا به روى او گشوده مى‌شود؛ زيرا اين نظم عجيب و

[١]. بحار الانوار، جلد ٩٢، صفحه ٤٥٦- در جلد ٥٨ بحار، صفحه ٩٩، و جلد ٦٦، صفحه ٢٩٣، اين حديث به عنوان كلام معصوم عليه السلام و در جلد ٢، صفحه ٣٢ از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است‌

[٢]. غرر الحكم، حديث ٧٩٤٦

[٣]. تفسير الميزان، جلد ٦، صفحه ١٦٩ (بحث روانى ذيل آيه ١٠٥، سوره مائده)