اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٤٢ - خلاصه و جمعبندى مكتبهاى سير و سلوك

كه غير او در برابر او هيچ و پوچ است.

٢- تفكّر و استدلال براى مبارزه با انانيّت و حجاب نفس، به اين معنى كه خدا را وجودى نامحدود و ازلى و ابدى وحىّ مطلق مى‌بيند و خود را وجودى از هر نظر محدود و در منتهاى عجز و ضعف و فقر و سراپا نياز كه يك لحظه بى وجود او نمى‌تواند باقى بماند.

٣- معالجه با اضداد و آن اين كه در هر مورد بجاى «مَنْ» توجّه به خدا و بندگان صالح خداوند باشد و خود را در حضور دائم در پيشگاه حق ببيند.

مرحله پنجم: در اين مرحله سالك به صورت يك انسان ملكوتى در آمده و داخل در جبروت مى‌شود!

منظور از ورود در مرحله جبروت آن است كه انسان به خاطر كمال صفا و خلوص و محو در نور الهى، نفوذ و سلطه پيدا مى‌كند و براى فعّاليّت و انجام وظائف الهى و ارشاد خلق و امر به معروف و نهى از منكر از روى معرفت كامل قدم برمى‌دارد.

به تعبير ديگر، تا حدّ زيادى از فكر خود فارغ گشته و به تمام مسائل و وظائف و احكام و آداب شرع و سير و سلوك اطّلاع پيدا كرده و در مقام تشخيص درد و درمان، همچون طبيبى حاذق و ماهر گشته است. [١]

نكته قابل توجّه اين كه ايشان در همه جا از آيات و روايات اسلامى به عنوان گواه و شاهد مطالب خويش استفاده كرده‌اند.

خلاصه و جمع‌بندى مكتبهاى سير و سلوك‌

از آنچه علماى سير و سلوك و رهروان اين راه (البتّه آنهايى كه در طريق شريعت و مسير اسلام و اهل بيت گام برمى‌داشتند نه التقاطيهاى صوفى مآب) بر مى‌آيد و نمونه‌هائى از آنها در بالا آمد، اصول مشترك زير استفاده مى‌شود:

١- هدف اصلى لقاءاللَّه و شهود ذات پاك پروردگار با چشم دل و حضور روحانى و

[١]. براى توضيح بيشتر به كتاب «لقاءاللّه» تاليف علّامه بزرگوار آقاى مصطفوى مراجعه فرمائيد