اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣ - آيات و روايات دليل بر قابليّت تغيير اخلاق است

ميان بردن آن را نيز پيدا كنيم؛ مسأله چنين است كه هر عمل خوب يا بد اثر موافق خود را در روح انسان باقى مى‌گذارد، و روح را تدريجاً به سوى خود جلب مى‌كند، تكرار اين عمل آن اثر را بيشتر و قويتر مى‌سازد، و كم كم كيفيّتى به نام‌ «عادت» حاصل مى‌شود، و هر گاه عادت استمرار يابد به صورت‌ «ملكه» در مى‌آيد.

بنابراين، همان گونه كه عادات و ملكات اخلاقى زشت در سايه تكرار عمل تشكيل مى‌گردد، از همين طريق قابل زوال است؛ البتّه، اثر تلقين، تفكّر، تعليمات صحيح و محيط سالم در فراهم كردن زمينه‌هاى روحى براى پذيرش و تشكيل ملكات خوب را نمى‌توان ناديده گرفت.

در اينجا قول سومى‌ نيز وجود دارد و آن اين كه بعضى از صفات اخلاقى قابل تغيير است، و بعضى غير قابل تغيير، آن صفاتى كه طبيعى و فطرى است، قابل تغيير نمى‌باشد، ولى آن صفاتى كه عوامل خارجى دارد قابل تغيير است. [١]

اين قول نيز فاقد هرگونه دليل است، زيرا اين تفصيل و تفاوت گذارى، بين صفات فرع، بر قبول اخلاق طبيعى و فطرى است، در حالى كه چنين چيزى ثابت نيست؛ و به فرض كه چنين باشد چه كسى مى‌تواند ادّعا كند كه صفات فطرى قابل تغيير نيست؟ مگر حيوانات وحشى را نمى‌توان اهلى كرد؟ مگر تعليم و تربيت نمى‌تواند آنقدر ريشه‌دار شود كه اعماق وجود انسان را دگرگون سازد؟

آيات و روايات دليل بر قابليّت تغيير اخلاق است‌

آنچه را در بالا گفتيم از نظر دلائل عقلى و تاريخى بود، هنگامى كه به دلائل نقلى يعنى آنچه از مبدأ وحى و سخنان معصومين عليهم السلام به دست آمده مراجعه كنيم مسأله از اين هم روشنتر است؛ زيرا:

١- نفس مسأله بعثت انبيا و ارسال رسل و انزال كتب آسمانى و بطور كلّى مأموريّتى كه‌

[١]. محقّق نراقى در جامع السّعادات اين نظريه را برگزيده است (جامع السّعادات جلد ١، ص ٢٤)