اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢ - ٦- تاريخچه علم اخلاق

ميان، كتب زير را مى‌توان نام برد:

١- در قرن سوم كتاب‌ «الْمانِعاتُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ» را نوشته جعفر بن احمد قمى كه يكى از علماى بزرگ عصر خود بود مى‌توان نام برد.

٢- در قرن چهارم كتاب‌ «الآداب» و كتاب‌ «مكارم الاخلاق» را داريم كه نوشته «على بن احمد كوفى» است.

٣- كتاب‌ «طهارة النّفس» يا تهذيب الاخلاق و تطهير الاعراق‌ نوشته ابن مِسْكَويه متوفّاى قرن پنجم از كتب معروف اين فن است؛ او كتاب ديگرى در علم اخلاق به نام‌ «آداب العرب و الفرس» نيز دارد كه شهرتش در حدّ كتاب بالا نيست.

٤- كتاب‌ «تنبيه الخاطر و نزهة النّاظر» كه به عنوان‌ مجموعه ورّام‌ مشهور است يكى ديگر از كتب معروف اخلاقى است كه نوشته «ورّام بن ابى فوارس» يكى از علماى قرن ششم است.

٥- در قرن هفتم به آثار معروف خواجه نصير طوسى، كتاب‌ اخلاق ناصرى‌ و اوصاف الاشراف‌ و آداب المتعلّمين‌ برخورد مى‌كنيم كه هر كدام نمونه بارزى از كتب تصنيف شده در اين علم در آن قرن است.

٦- در قرون ديگر نيز كتابهايى مانند ارشاد ديلمى، مصابيح القلوب سبزوارى، مكارم الاخلاق‌ حسن بن امين الدّين، والآداب الدّينيّه‌ امين الدّين طبرسى، و محجّة البيضاء فيض كاشانى كه اثر بسيار بزرگى در اين علم است، و جامع السّعادات‌ و معراج السّعاده‌ و كتاب‌ اخلاق شبّر و كتابهاى فراوان ديگر. [١]

مرحوم علّامه تهرانى نام دهها كتاب را كه در زمينه علم اخلاق نگاشته شده است در اثر معروف خود «الذّريعه» بيان نموده است. [٢]

اين نكته نيز حائز اهمّيّت است كه بسيارى از كتب اخلاقى به عنوان‌ كتب سير و سلوك‌، و بعضى تحت عنوان‌ كتب عرفانى‌ انتشار يافته است، و نيز بعضى از كتابها فصل يا فصول مهمّى را به علم اخلاق تخصيص داده بى آن كه منحصر به آن باشد كه نمونه روشن آن‌

[١]. تلخيص و اقتباس با تغييرات و اضافاتى از كتاب «تأسيس الشّيعه لعلوم الاسلام»، فصل آخر

[٢]. الذّريعه، جلد اوّل‌