اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٧ - پاسخ

پايان مى‌دهيم، فرمود:

«الْكَرَمُ حُسْنُ السَّجِيَّةِ وَ اجْتِنابُ الدَّنِيَّةِ؛

ارزش و كيفيّت انسان به اخلاق پسنديده و اجتناب و دورى از اخلاق پست است!» [١]

دلائل طرفداران عدم تغيير اخلاق‌

در برابر دلائل بالا بعضى به رواياتى تمسّك جسته‌اند كه در نظر بد وى از آنها چنين بر مى‌آيد كه اخلاق قابل تغيير نيست، از جمله:

١- در حديث معروفى از پيامبر صلى الله عليه و آله آمده است كه فرمود:

«النَّاسُ مَعادِنٌ كَمَعادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، خِيارُهُمْ فِى الْجاهِلِيِّةِ خِيارُهُمْ فِي الْاسْلامِ؛

مردم همچون معدنهاى طلا و نقره‌اند، بهترين آنها در زمان جاهليّت بهترين آنها در اسلامند.»

٢- در حديث ديگرى از همان حضرت صلى الله عليه و آله آمده است:

«اذا سَمِعْتُمْ انَّ جَبَلًا زالَ عَنْ مَكانِهِ فَصَدِّ قُوهُ، وَ اذا سَمِعْتُمْ بِرَجُلٍ زالَ عَنْ خُلْقِهِ فَلا تُصَدِّ قُوهُ! فَانَّهُ سَيَعُودُ الى‌ ما جُبِلَ عَلَيْهِ!

هر گاه بشنويد كوهى از جايش حركت كرده، تصديق كنيد، امّا اگر بشنويد كسى اخلاقش را رها نموده تصديق نكنيد! چرا كه بزودى به همان فطرت خويش باز مى‌گردد!» [٢]

پاسخ‌

تفسير اين گونه روايات به قرينه دلائل روشن سابق و رواياتى كه صراحت در امكان تغيير اخلاق دارد، چندان مشكل نيست.

زيرا اين نكته قابل قبول است كه روحيّات مردم ذاتاً متفاوت است، بعضى همچون معدن طلا هستند و بعضى نقره، ولى اينها دليل بر اين نمى‌شود كه اين روحيّات قابل تغيير نباشند؛ و به تعبير ديگر، اين گونه صفات روحى در حدّ مقتضى است نه علّت تامّه، لذا با تجربه ديده‌ايم كه اين افراد بر اثر تعليم و تربيت بكلّى عوض مى‌شوند.

اضافه بر اين، اگر ما بخواهيم مطابق اين حديث حكم كنيم بايد بگوييم كه همه مردم‌

[١]. غرر الحكم‌

[٢]. جامع السّعاده، جلد اوّل، صفحه ٢٤