سپس امام فرمود: اين لشكريان عقل بطور كامل جمع نمى‌شود مگر در پيامبر يا وصّى پيامبر يا مؤمنى كه خداوند قلبش را براى ايمان آزموده و شايستگى پيدا كرده است، ولى ساير دوستان ما بعضى داراى بخشى از اين لشكريانند و در راه تكميل آن و طرد لشكر جهل از خود مى‌باشند و در آن هنگام در درجه بالا با انبياء و اوصياء قرار مى‌گيرند، و اين در صورتى ممكن است كه آگاهى كافى نسبت به عقل و لشكريانش و دورى از جهل و لشكريانش حاصل شود؛ خداوند ما و شما را براى اطاعتش و كسب رضاى او موفّق دارد! [١]

حديث بالا، حديث جامعى درباره اصول و فروع اخلاق اسلامى است كه بعضى از صاحبنظران آن را بطور مستقل موضوع بحث قرار داده، و كتاب جداگانه‌اى پيرامون آن نوشته‌اند.

***

٢- در حديثى كه در نهج‌البلاغه در كلمات قصار آمده است مى‌خوانيم كه از امام اميرمؤمنان على عليه السلام درباره ايمان پرسيدند (ذيل حديث نشان مى‌دهد كه منظور از ايمان، ايمان علمى و عملى است كه اصول اخلاق را نيز شامل مى‌شود) امام در جواب فرمود:

«الْايْمانُ عَلى‌ ارْبَعِ دَعائِمَ، عَلَى الصَّبْرِ وَالْيَقينِ وَالْعَدْلِ وَالْجِهادِ؛

ايمان بر چهار پايه قرار دارد: بر صبر و يقين و عدالت و جهاد.»

سپس افزود

«وَالصَّبْرُ مِنْها عَلى ارْبَعِ شُعَبٍ، عَلَى الشَّوْقِ وَالشَّفَقِ وَالزُّهْدِ وَالتَّرَقُّبِ؛

صبر نيز بر چهار پايه استوار است؛ بر شوق و ترس و زهد و انتظار.» (شوق به بهشت و پاداشهاى الهى، و ترس از كيفرها و دوزخ، كه مايه حركت به سوى خوبيها و پرهيز از بديها است) و زهد و بى‌اعتنايى نسبت به زرق و برق دنيا كه سبب مى‌شود انسان مصائب را ناچيز شمرد، و انتظار مرگ و پايان زندگى كه انسان را به انجام اعمال نيك تشويق مى‌كند.

بعد افزود:

«وَالْيَقينُ مِنْها عَلى‌ ارْبَعِ شُعَبٍ، عَلى‌ تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَتَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ، وَمَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ، وَسُنَّةِ الْاوَّلِينَ؛

يقين نيز بر چهار بخش تقسيم مى‌شود: بينش در هوشيارى‌

[١]. اصول كافى، ج ١، ص ٢٠ تا ٢٣، حديث ١٤