عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ١١٥ - مراحل ربوبيت

در حديث آمده:

لقلب ابن آدم أشد إنقلابا من القدر إذا اجتمعت غليا[١].

همانا قلب فرزند آدم از ديگ در حال جوشيدن بيش‌تر زير و رو مى‌شود.

ولى آيا انسان جبرا و اضطرارا محكوم است كه همواره محكوم انديشه باشد و اين نيروى مرموز كه مانند گنجشكى همواره از شاخى به شاخى مى‌پرد حاكم مطلق وجود او باشد، يا اين كه محكوميت در برابر قوه متخيله از خامى و ناپختگى است و كاملان و اهل ولايت قادرند اين نيروى خودسر را مطيع خود گردانند؟

شق دوم صحيح است، يكى از وظايف بشر تسلط بر هوسبازى خيال است، وگرنه اين قوه شيطان صفت مجالى براى تعالى و پيمودن صراط قرب نمى‌دهد.

براى كسب اين پيروزى هيچ چيزى مانند عبادت كه اساسش توجه به خداست نمى‌باشد. رياضت‌كشان از راه‌هاى ديگر وارد مى‌شوند، ولى اسلام از راه عبادت بدون اين كه نيازى به آن كارهاى ناروا باشد اين نتيجه را تأمين مى‌كند. توجه دل به خدا و تذكر اين كه در برابر رب الارباب و خالق و مدبر كل قرار گرفته است، زمينه تجمع خاطر و تمركز ذهن را فراهم مى‌كند.

ابن سينا در نمط نهم‌ «اشارات» پس از تشريح عبادات عوامانه كه تنها براى مزد است و ارزش زيادى ندارد، به عبادت‌هاى مقرون به معرفت مى‌پردازد و مى‌گويد:

بندگى از نظر عارف و اهل معرفت، ورزش همت‌ها و قواى هميه و خياليه است كه در اثر تكرار و عادت دادن به حضور در محضر حق، همواره آن‌ها را از توجه به مسائل مربوط به طبيعت و ماده به سوى تصورات ملكوتى بكشاند و در نتيجه اين قوا تسليم سر ضمير و فطرت خداجويى انسان گردند و مطيع او شوند، به حدى كه‌

[١] -مسند احمد: ٦/ ٤.