قصه در قرآن - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٣١ - ٣ مواد سوختى
معادن آهن و نقره در اين نواحى كشف شده است. سطح زمين نيز در مناطق حفارى شده كوهها، نشان دهنده استفاده ساكنان پيشين از ذخاير گذشته آهن است كه در فضاى باز بوده و به راحتى، استخراج مىشده است. اين معادن در نيمه راه اطرابزنده و ارزنروم قرار دارد. همچنين آهن در گرجستان، در حومه «تسخالتابو»، «محج قلعه» و نيز در «دربند» در داغستان، به وفور يافت مىشود. در مناطق مرزى تركيه با ارمنستان، منطقه آهنخيز معروفى وجود دارد. ذخاير اين منطقه، حدود ٢٥ ميليون تن تخمين زده شده و نسبت فلز آن ميان ٦٠ تا ٦٥ درصد است كه نسبت بسيار بالايى است. هيتىها از هزاران سال پيش، مقدار بسيارى آهن از اين وادى استخراج كردهاند. امروزه، مهمترين منطقه توليد آهن در اين وادى، ناحيه «ديفرجى» است.
٣. مواد سوختى
درباره زغال و چوبهاى لازم براى حرارت دادن آهن بايد گفت كه منابع طبيعى منطقه «كلاكنت» در ارمنستان، ذخاير زغال فراوانى دارد. معادن «زونفلداك» در سواحل درياى سياه، از مناطق بسيار حاصلخيز زغال سنگ جهان است و زغال آن از نوع بيتومين است. اين نوع زغال، گونهاى مرغوب از كوك دارد كه در صنايع فولاد استفاده مىشود. ابنحوقل درباره چوب، ياد مىكند كه منطقه اردبيل از باغها، رودها، جوىها، درختان، ميوههاىعالى، غلات وديگر مواهب خدادادى پر است.
مراغه نيز بدين گونه است. وى درباره اروميه مىگويد: تاكستانها، آبهاى روان و املاك و دهكدههاى بسيار دارد.
در كنار اين منطقه، اشنه قرار دارد كه پر درخت، سرسبز و ثروتمند است و همچنين شهر بردغه كه حاصلخيز و داراى كِشتهها و ميوههاى بسيار است. پيرامون مجموعه رودهاى كورا (كورش)، ترك، صولاق، آيورا و آراكس را نيز هكتارها جنگل