قصه در قرآن - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٣٠ - ٢ آهن
١. نيروى انسانى
براساس ارزيابىهاى كلى، منطقه ياد شده، پرجمعيت بوده است. ساكنان اين سرزمين، در آذربايجان، ارمنستان، داغستان، گرجستان و حومه آنها در سال ٥٥٠ پيش از ميلاد، حدود ١٧٠ هزار نفر[١] بوده است. اگر كارگران را شصت درصد ساكنان فرض كنيم، بيش از صد هزار نفر در ساخت سد مشاركت داشتهاند. اين افراد ممكن است حدود ده سال براى ساختن سد داريال مشغول بودهاند.
٢. آهن
مهمترين و اصلىترين مادهاى كه بنابر توصيف قرآن كريم، در ساخت سد ذوالقرنين از آن استفاده شد، قطعههاى آهن بود. سرزمين آذربايجان معادن آهن بسيارى دارد و گواه آن، برپايى كارخانههاى آهن و فولاد در شهر «باكو» است. به طور طبيعى، اين معادن در زمان كورش غنىتر از اكنون بوده است.
ارمنستان نيز از نظر معادن، غنى است؛ به ويژه سنگ آهن، مس، سرب، زرنيخ (آرسنيك)، سنگسزاج سفيد، گوگرد و طلا. ابن الفقيه[٢]، تنها نويسنده مسلمان است كه اطلاعات ارزشمندى راجع به ثروتهاى معدنى ارمنستان به جا گذاشته است.
مورخ ارمنى، ليونتسيوس ياد مىكند كه از حدود پايان قرن هشتم ميلادى،
[١] . اين عدد برحسب آمارهاى تقريبى است كه جمعيت جهان را در هشت هزار سال پيش از ميلاد، پنجميليون نفر و در پنج هزار سال پيش از آن، ده ميليون و در سه هزار سال پيش از آن، چهل ميليون و در هزار سال پيش از آن، صد ميليون و در هزار سال پس از ميلاد، ٢٧٥ ميليون و در سال ١٦٥٠ ميلادى، ٥٤٥ ميليون نفر تخمين زده است. اين آمارها براساس حساب معروف(F .A .O ) است( مفاهيم جغرافيّة فى القصص القرآنى، ص ٣٠٤). با اين حساب، جمعيت جهان در سال ٥٥٠ پيش از ميلاد، ١٦٨ ميليون نفر تخمين زده مىشود كه سهم سرزمينهاى آذربايجان، ارمنستان، داغستان و گرجستان در آن دوران( براساس يكصدم)، نزديك به ١٧٠ هزار نفر مىشود.
[٢] . شاعر و نويسنده بزرگى از اهل موصل است كه در سال ٦٣٦ ه/ ١٢٣٨ م وفات يافت.