با همه قوت و ضرورتی که این اصل دارد، در مواردی مجاز به دست کشیدن از آن هستیم؛ به این معنا که کاربست اصل حمل بر صحت، در واقع، خلاف اصل صحت به شمار می‌رود و نقض غرض خواهد بود. برخی از این موارد در احادیث آمده است و برخی با تأمل در مفهوم این اصل، به دست می‌آید. سه مورد اساسی که می‌توان اصل حمل بر صحت را کنار نهاد، عبارت‌اند از: ١. توجه به شرایط زمانه، ٢. رعایت دیدگاه کلی ماتِن، عامل یا قایل، ٣. عذر بدتر از گناه.

١.توجه به شرایط زمانه

نخستین مورد استثنا، توجه به وضع و شرایط زمانی است که در آن قرار داریم و در پی حمل به صحت هستیم؛ برای مثال، در جایی که مناسبات مالی در جامعه مختل شده و شاهد موارد متعددی از سوء استفاده از اعتماد دیگران هستیم، در مواجهه با رفتارهای مالی و تقاضاهایی که از ما می‌شود، لازم است که راه احتیاط را در پیش گیریم و به جای پیش کشیدن اصل حمل بر صحت، هشیارانه گام بر داریم و حتی گاه در پی شواهد خلاف باشیم. در برخی از روایات به این نکته اشاره و این گونه تعلیم داده شده است:

إِذَا اسْتَوْلَی الصَّلَاحُ عَلَی الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ ثُمَّ أَسَاءَ رَجُلٌ الظَّنَّ بِرَجُلٍ لَمْ تَظْهَرْ مِنْهُ خِزْیَةٌ فَقَدْ ظَلَمَ وَ إِذَا اسْتَوْلَی الْفَسَادُ عَلَی الزَّمَانِ وَ أَهْلِهِ فَأَحْسَنَ الرَّجُلُ الظَّنَّ بِرَجُلٍ فَقَدْ غُرِر؛

چون نیکوکاری بر زمانه و مردم آن بیشتر شود و کسی به دیگری گمان بد برد، که از او فضیحتی آشکار نشده، ستم کرده است و اگر بدکاری بر زمانه و مردم آن غالب شود و کسی به دیگری گمان نیک برد، خود را فریفته است.[١]

در مواردی نیز به صراحت از کاربست این اصل در برخی شرایط منع شده است؛ برای مثال، از امام هادی٧ نقل شده است که فرمود:

إِذَا كانَ زَمَانٌ الْعَدْلُ فِیهِ أَغْلَبُ مِنَ الْجَوْرِ فَحَرَامٌ أَنْ تَظُنَّ بِأَحَدٍ سُوءاً حَتَّی تَعْلَمَ ذَلِك مِنْهُ. إِذَا كانَ زَمَانٌ الْجَوْرُ فِیهِ أَغْلَبُ مِنَ الْعَدْلِ فَلَیْسَ لِأَحَدٍ أَنْ یَظُنَّ بِأَحَدٍ خَیْراً حَتَّی یَبْدُوَ ذَلِك مِنْهُ؛[٢]

هرگاه در زمانه‌ای داد بیش از بی‌داد باشد، حرام است که به کسی بدگمان باشی، تا آن که آن را از او بشناسی و هرگاه در زمانه‌ای بی‌داد بیش از داد باشد، کسی را نرسد که به دیگری گمان نیک برد، مگر آن که این نکته از او آشکار گردد.

در واقع، این خود حکمی عقلایی که به میزانی که مسأله مورد بحث اهمیت مالی، اجتماعی و فرهنگی پیدا می‌کند، نسبت به کاربرد کلی اصل حمل بر صحت دقت کنیم و ناخواسته قربانی

[١]. The Evolution of Accuracy and Biases in Social Judgement, Mrtie G.Haselton and David C.Funder, in Evolution and Social Psychology, p.١٧.

[٢]. نهج البلاغه، حکمت ١١٤، ترجمه سید جعفر شهیدی، ص٣٨٠.نیز، ر.ک: الکافی، ج١٠، ص٤٩٧.