نیاز، بیشتر ناخواسته اسیر سوگیری‌هایی هستیم که موجب تحریف واقعیت و تیرگی عرصه شناختی ما می‌شود. مقصود از سوگیری،[١] تمایلی است که داوری و تفسیر ما را پیشاپیش به سمت خاصی جهت می‌دهد و موجب می‌شود تا شواهد خلاف آن تمایل را نبینیم یا نادیده انگاریم یا پیش‌داورانه و بر اساس فرضیات تغییرناپذیری رفتار دیگران را تفسیر کنیم. روان‌شناسان اجتماعی به گونۀ فزاینده‌ای موفق به شناسایی و معرفی سوگیری‌های مختلفی شده و به هر یک نامی داده‌اند. برخی از این سوگیری‌ها _ که موجب تفسیر نادرست رفتار و گفتار دیگران می‌شوند _ عبارت‌اند از: سوگیری جنسیتی،[٢] سوگیری فرهنگی،[٣] و سوگیری نژادی.[٤] تأثیر این سوگیری‌ها به حدی است که گاه متخصصان نیز از آنها در امان نمانده‌اند؛ برای مثال، امروزه در آثار فروید، سوگیری جنسیتی، و در آثار برخی روان‌شناسان آمریکایی سوگیری نژادی، همچون تأکید بیش از حد بر تفاوت میان سفیدها و سیاهان در بحث هوش، شناسایی و به آنها اشاره شده است.[٥]

یکی از این سوگیری‌ها، سوگیری تأیید[٦] نام دارد که در آن شخص فقط در پی شواهدی است که برداشتش را تأیید می‌کند و شواهد خلاف را نادیده می‌گیرد و کنار می‌نهد؛[٧] برای مثال، اگر کسی را بخیل بدانیم، حرکات صرفه‌جویانه او را گواه تفسیر خود قرار می‌دهیم؛ اما یا اقدامات سخاوتمندانه او را نمی‌بینیم یا آن که آنها را تصادفی و ناخواسته شمرده و از اهمیتشان در فهم آن شخص می‌کاهیم و بدین ترتیب، همچنان تفسیر اولی خود را حفظ می‌کنیم.

راه غلبه بر این سوگیری، و سوگیری‌های دیگر، آن است که نسبت به وجود آنها در خودمان هشیار باشیم و به بودنشان اعتراف کنیم، و بکوشیم تا از تأثیرشان بکاهیم. بیان این توصیه از اجرای آن بسیار دشوارتر است، به خصوص آن که ما در مجموع دیگران را دارای سوگیری‌های متعدد می‌دانیم، و در عین حال خودمان را بر کنار از آنها می‌شماریم؛ یعنی یکی از جلوه‌های نقض اصل حمل بر صحت. گفتنی است که تازه‌ترین سوگیری شناخته شده، سوگیری نقطه کور[٨] نام دارد و طبق آن، شخص اساساً منکر وجود هر نوع سوگیری در اندیشه و رفتارش می‌شود.[٩] البته، در برخی متون تخصصی، خطای بنیادی اِسناد نیز نوعی سوگیری معرفی شده است، ولی به دلیل اهمیتی که دارد، در اینجا مستقلاً از آن بحث شده است.

[١]. تقریرات فلسفه امام خمینی، ج٢، ص١٩٨.

[٢].Bias.

[٣].Gender bias.

[٤]. Cultural bias.

[٥]. Racial bias.

[٦]. Fundamentals of Psychology, p.٣٤-٣٧.

[٧].Confirmation bias.

[٨]. Discovering Psychology, p.٢٧٠.

[٩]. Bias blind spot.