اخلاق پسنديده به طورعجيبى ديگران را جذب مى‌كند، حتى علّت اصلى اين‌كه بعضى از مسلكها- كه به اندازه سر سوزنى از حقيقت بهره نبرده؛ بلكه در مقابل مسلك حقيقى اسلام پايه گذارى شده‌اند- توانسته‌اند گروهها، جمعيت‌ها و برخى از توده‌ها را به خودشان جذب كنند، همين مسأله حسن اخلاق است.

خداوند متعال به رسول گرامى صلى الله عليه وآله- كه حقيقتى بالاتر از نفس او نداريم- مى‌فرمايد: (لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِك‌)؛ [١] اگر آدم تندخو و خشنى بودى، مردم از اطراف تو پراكنده مى‌شدند و هرگز نمى‌توانستى آنان را جذب كنى. از اين آيه شريفه استفاده مى‌شود كه: جاذبه اخلاق از جاذبه حقيقت بيشتر است. [٢]

[١]. آل‌عمران، آيه ١٥٩.

[٢]. اهميت اخلاق خوب:

- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): الْخُلُقُ الْحَسَنُ نِصْفُ الدِّين. (بحار الأنوار، ج ٦٨، باب ٩٢، ص ٣٧٢) اخلاق خوب نصف دين است؛ (به اين معنا كه عمده دستورات دينى راجع به اخلاق است.)

- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): الْأَخْلَاقُ مَنَائِحُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا أَحَبَّ عَبْداً مَنَحَهُ خُلُقاً حَسَناً وَ إِذَا أَبْغَضَ عَبْداً مَنَحَهُ خُلُقاً سَيِّئا. (بحار الأنوار، ج ٦٨، باب ٩٢، ص ٣٧٢) اخلاق، عطيه و بخشش‌هايى از جانب خداوند است، وقتى بنده‌اى را دوست بدارد اخلاق خوب را به او عنايت مى‌فرمايد و چون بنده‌اى را دشمن بدارد اخلاق زشت به او مى‌دهد.

- عن الْحَسَنِ بْنِ عَلِىٍّ (ع) قَالَ: النَّاسُ أَرْبَعَهٌ: فَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ خُلُقٌ وَ لَا خَلَاقَ لَهُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خَلَاقٌ وَ لَا خُلُقَ لَهُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَا خُلُقَ وَ لَا خَلَاقَ لَهُ وَ ذَلِكَ مِنْ شَرِّ النَّاسِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَهُ خُلُقٌ وَ خَلَاقٌ فَذَلِكَ خَيْرُ النَّاس. (خصال، ج ١، ص ٢٣٦) مردم چهار قسم‌اند: ١. كسى كه داراى اخلاق نيك است ولى بهره دنيايى ندارد ٢. كسى كه داراى بهره دنيايى است؛ ولى اخلاق و خوى نيك ندارد ٣. كسى كه اصلًا هيچ ارزشى ندارد و آن كسى است كه نه اخلاق دارد و نه دنيا و مال و اين بدبخت‌ترين مردم است ٤. كسى كه هم اخلاق نيك دارد و هم از دنيا بهره‌مند است و اين بهترين مردم است.

مصاديق اخلاق خوب در روايات عبارتند از:

- قَالَ الصَّادِقُ (ع): إِنَّ الصَّبْرَوَالصِّدْقَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ وَ مَايُوضَعُ فِى مِيزَانِ امْرِئٍ يَوْمَ الْقِيَامَهِ شَىْ‌ءٌ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُق. (إرشاد القلوب، ج ١، باب ٤٢، ص ١٣٢) شكيبايى، راستى و درستى، بردبارى و خوى خوش از اخلاق و خصلتهاى پيامبران است و روز قيامت هر چه از اعمال شايسته در ترازوى انسان بگذارند به حسن خلق نخواهد رسيد.

- عَنْ أَبِى‌عَبْدِاللَّهِ (ع) قَالَ: الْمَكَارِمُ عَشْرٌ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِيكَ فَلْتَكُنْ فَإِنَّهَا تَكُونُ فِى الرَّجُلِ وَ لَا تَكُونُ فِى وَلَدِهِ وَ تَكُونُ فِى وَلَدِهِ وَ لَا تَكُونُ فِى أَبِيهِ وَ تَكُونُ فِى الْعَبْدِ وَ لَا تَكُونُ فِى الْحُرِّ. قِيلَ: وَ مَا هُنَّ يَابْنَ رَسُولِ اللَّهِ؟ قَالَ: صِدْقُ الْبَأْسِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَهِ وَ صِلَهُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّيْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُكَافَاهُ عَلَى الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَيَاء. (بحارالأنوار، ج ٦٦، باب ٣٨، ص ٣٣٢) اخلاق خوب ده مورد است، اگر توانايى داريد سعى كنيد آن اخلاق جامع را به دست آوريد، گاهى آنها در شخصى وجود دارند؛ ولى فرزندانش از آنها بى‌بهره‌اند، گاهى در فرزندان وجود دارد؛ ولى پدرها از آنها بهره‌اى ندارند، گاهى در بردگان وجود دارد؛ ولى انسانهاى آزاد از آن بى‌نصيب هستند. از امام صادق (ع) سؤال شد: يابن رسول اللَّه! آنها كدام اخلاق هستند؟ فرمود: نوميدى حقيقى (از آنچه دست مردم است)، راستگويى، اداى امانت، صله ارحام، پذيرايى از مهمان، اطعام سائل، سپاسگزارى از كسى كه به وى نيكى كرده است، نيكى به همسايگان، نيكى به دوستان و بالاتر از همه آنها حيا است.

- عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ: قُلْتُ لِأَبِى‌عَبْدِاللَّهِ (ع): مَا حَدُّ حُسْنِ الْخُلُقِ؟ قَالَ: تُلِينُ جَانِبَكَ وَ تُطِيبُ كَلَامَكَ وَتَلْقَى أَخَاكَ بِبِشْرٍ حَسَن. (معانى الأخبار، باب معنى حسن الخلق، ص ٢٥٣) از امام صادق (ع) سؤال شد: تعريف حدّ ومرز اخلاق خوب چيست؟ فرمود: اخلاق خوب آن است كه نرم‌خو و خوش گفتار باشى و با برادر دينى و نوعى خود با خوشرويى ديداركنى.

«نرمى پهلو» كنايه از اين است كه همنشين و هم‌سخن خود را با خشونت آزار ندهد يا كنايه از مهربانى است آن‌گونه كه پرنده با گشودن بالش جوجه‌هاش را نگهداشته و در كنار خود مى‌گيرد؛ همان‌گونه كه در قرآن كريم خداوند تبارك و تعالى فرزندان را در مورد پدر و مادر توصيه مى‌كند و مى‌فرمايد: وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ (إسراء: آيه ٢٤)؛ كه مقصود از آيه شريفه اين است كه هميشه پر و بال تواضع و تكريم را با كمال مهربانى نزدشان بگستران.

آثار اخلاق خوب در روايات عبارتند از:

- عَنْ أَبِى‌عَبْدِاللَّهِ (ع) قَالَ: إِنَّ الْخُلُقَ الْحَسَنَ يَمِيثُ الْخَطِيئَهَ كَمَا تَمِيثُ الشَّمْسُ الْجَلِيدَ. (بحارالأنوار، ج ٦٨، باب ٩٢، ص ٣٧٢) اخلاق خوب گناهان را ذوب مى‌كند و از بين مى‌برد همچنان كه آفتاب يخ را آب مى‌كند.

- اميرالمؤمنين (ع): رَوِّضُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الْأَخْلَاقِ الْحَسَنَهِ فَإِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ يَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَهَ الصَّائِمِ الْقَائِم. (تحف‌العقول، ص ١٠٠) اخلاق خوب را با رياضت بر خود تحميل كنيد كه بنده مؤمن با اخلاق خوش به درجه روزه‌دار نمازگزار مى‌رسد.

- قَالَ رَسُولُ اللَّهِ عليه و آله السلام: عَلَيْكُمْ بِحُسْنِ الْخُلُقِ فَإِنَّ حُسْنَ الْخُلُقِ فِى الْجَنَّهِ لَا مَحَالَهَ وَ إِيَّاكُمْ وَ سُوءَ الْخُلُقِ فَإِنَّ سُوءَ الْخُلُقِ فِى النَّارِ لَا مَحَالَه. (بحار الأنوار، ج ١٠، باب ٢٠، ص ٣٥٢) شما را به اين‌كه همواره خوش اخلاق باشيد سفارش مى‌كنم؛ زيرا خوش اخلاق يى‌شك در بهشت است و از بد اخلاقى بپرهيزيد كه بد اخلاق قطعاً در جهنم است.

- عَنْ أَبِى‌جَعْفَرٍ ٨ قَالَ: الْبِشْرُ الْحَسَنُ وَ طَلَاقَهُ الْوَجْهِ مَكْسَبَهٌ لِلْمَحَبَّهِ وَ قُرْبَهٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عُبُوسُ الْوَجْهِ وَ سُوءُ الْبِشْرِ مَكْسَبَهٌ لِلْمَقْتِ وَ بُعْدٌ مِنَ اللَّه. (مشكاه الأنوار فى غرر الأخبار، فصل ٢٣، ص ١٧٩) چهره گشاده و اخلاق خوب محبت‌ها را زياد مى‌كند و آدمى را به خداوند نزديك مى‌سازد، كسى كه چهره در هم مى‌كشد و بد خلقى نشان مى‌دهد خشم و غضب مردم را به خود جلب مى‌كند و از خداوند دور مى‌شود.

چگونگى تحصيل اخلاق خوب در روايات:

- عن جَوَادِ الائمه عَنْ آبَائِهِ عَنْ اميرالمومنين: قال: فَسَادُ الْأَخْلَاقِ بِمُعَاشَرَهِ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ بِمُنَافَسَهِ الْعُقَلَاءِ وَ الْخَلْقُ أَشْكَالٌ فَكُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ. (بحارالأنوار، ج ٧٥، باب ١٦، ص ٣٦) حضرت جوادالائمه از پدران بزرگوارشان نقل مى‌كند كه اميرالمومنين: مى‌فرمايد: فساد و تباهى اخلاق، از همنشينى با مردمان احمق و سبك عقل به وجود مى‌آيد و اخلاق خوب، با معاشرت و رفت و آمد با عقلا و خردمندان. مردم از جهت باطن، صورتهاى مختلف و صفات گوناگونى دارند، پس هر كس صورت باطنى خود را بروز مى‌دهد.

- عن أميرالمؤمنين (ع): حُسْنُ الْأَخْلَاقِ بُرْهَانُ كَرَمِ الْأَعْرَاق. (تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، ص ٢٥٤) ملكات پسنديده و اخلاق خوب دليل وراثتهاى پسنديده انسان است.