آوردند، ما كم و بيش در جلسات ايشان حضور پيدا مى‌كرديم و انصافاً يك حال خوبى براى ما به وجود مى‌آمد. ولى متأسفانه مدت آن كوتاه بود و در حقيقت حوزه علميه قم نتوانست- آن گونه كه شايد و بايد- از ايشان استفاده كند و ايشان هم نتوانستند در قم سكونت داشته باشند.

تربيت، اين چنين محقق مى‌شد نه با صرف گفتن يكسرى اصطلاحات و ...، بلكه به معناى واقعى تربيت بود. به هر حال مُدرّس اخلاق غير از استاد فقه، اصول، فلسفه و ساير علوم است. بايد در او ويژگيهايى باشد و واقعاً خودش به تربيت اخلاقى تربيت شده باشد.

آنچه مهم مى‌باشد اين است كه براى تربيت چنين افرادى براى آيند حوزه چه راهى را بايد انتخاب كرد و چگونه مى‌توان به اين هدف رسيد؟ براى تربيت استاد در موارد ديگر، راه خيلى آسان و معمولى است وخود طلاب نوعاً اين راه را با ذوق و شوق طى مى‌كنند و بحمدالله تعالى بسيارى هم موفق مى‌شوند؛ اما در رابطه با اخلاق، اتخاذ يك نظر و پيشنهاد براى تربيت تعدادى مربى اخلاق درجهت استفاده و بهر كاملِ حوزه در آينده، بسيار مشكل است.

هم اكنون بعضى از بزرگان هستندكه امام بزرگوار هم به بعضى از آنها اشاره كرده‌اند و مى‌فرمودند: از ايشان استفاد اخلاقى كنيد، اما ايشان يا به علت كهولت سن يا دلاليل ديگر، معمولًا در اختيار حوزه و طلبه ها نيستند و كمتر از وجودشان استفاده مى‌شود. بالاخره هم جهات اخلاقى براى طلبه ها و هم تربيت مربى اخلاق براى آيند حوزه، يكى از مشكلات بزرگى است كه ما با آن روبرو هستيم و راه قابل توجهى هم براى آن پيدا نكرده‌ايم.

اما از باب اين كه گاهى اوامر اضطراريّه هم به جاى اوامر اختياريّه مطرح مى‌شود، من و امثال من هم مى‌آييم و مباحثى را به عنوان اخلاق مطرح مى‌كنيم، بالاخره اهميت معارف اخلاقى بسيار مهم است- به ويژه براى روحانيت- چراكه روحانيت، با عمل و اخلاق، با كيفيت معاشرت و برخوردش و با اجتناب از معاصى، بيشتر از بيانش مى‌تواند در جامعه نفوذ كند.

عملِ يك روحانى در صورتى كه فريبكارى نباشد بكله واقعى و خالى از نقايص اخلاقى باشد، جاذبه زيادى داشته و نقش بسزايى دارد و من در مواردى- از جمله‌