در جستجوي عرفان اسلامي - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٢٣ - توحيد افعالى، صفاتى و ذاتى در عرفان
پيروى از منويات حضرت حق شكل مىگيرد. براى ظهور آن اراده ربانى و ملكوتى در وجود انسان، بايداين اراده حيوانى و ناسوتى شكسته شود و از بين برود.
اگر انسان بتواند كنترل ارادههاى حيوانى را در دست بگيرد و آنها نتوانند لجامگسيخته، انسان را به هر سو كه مىخواهند بكشانند، آنگاه قدرتها و قوّتهاى حقيقى نفس انسانى ظهور پيدا مىكند. براى مثال، اگر انسان بتواند چشم خود را كنترل كند و در همه موارد از نگاه به آنچه كه نبايد، اجتناب ورزد، آثار و بركات زيادى برايش ظاهر مىشود. بزرگان بسيارى اين مطلب را تجربه و نقل كردهاند. از جمله اين آثار كه نقل شده، ديدن رؤياهاى صادقه است كه شخص از طريق آنها مىتواند حقايقى را بفهمد و رخدادها و وقايعى را پيشبينى كند. اثر ديگر آن است كه انسان مىتواند رؤياهاى صادقه ديگران را تعبير و حقيقت آنها را بيان كند. كسانى براى خود بنده نقل كردهاند كه ما حادثهاى را كه فردا قرار است اتفاق بيفتد از قبل مشاهده مىكنيم. در موارد متعددى نيز شاهد تحقق و صدق پيشبينىها و پيشگويىهاى اين قبيل عباد صالح خدا بودهايم. همهمربوط به آثار دنيايى اين عمل است و آثار آخرتى آن نيز در جاى خود محفوظ و بسيار فراتر از آثار دنيايى است.
در هر صورت، اين كنترلها و دست به مال مردم دراز نكردن، غذاى حلال خوردن، و چشم و گوش و زبان و... را مراقبت كردن موجب تقرب به خداى متعال و رسيدن به مرحله توحيد افعالى است. هر قدر كه انسان بتواند اراده خود را در آن بُعد و مسير خاص محو كند و آن را تابع اراده خدا گرداند و به تعبير ديگر، نفسكُشى كند و پا روى نفس خود بگذارد به توحيد افعالى نزديكتر مىشود. اگر آدمى در تمامى افعالش اراده خدا را حاكم كند، اين امر به نوبه خود باعث پيدايش بصيرت و بينش باطنى براى او مىگردد و انسان دست خدا را در همه امور عالم مشاهده مىكند.
تذكر اين نكته نيز لازم است كه توحيد افعالى با اختيار انسان و سببيت عوامل ديگر در وقوع پديدههاى عالم منافاتى ندارد. عارف در مقام توحيد افعالى دست خدا را